Neurowetenschapper: de overgang begint niet in je eierstokken, maar in je brein

Opvliegers, slecht slapen, een kort lontje of ineens midden in een gesprek vergeten waar je het over had. Veel vrouwen schrijven deze klachten tijdens de overgang toe aan schommelende hormonen. En dat klopt deels. Maar volgens de Italiaanse neurowetenschapper Lisa Mosconi gebeurt er nóg iets. De overgang speelt zich namelijk niet alleen af in je eierstokken, maar ook in je hersenen. Die andere kijk verandert niet alleen hoe we de overgang begrijpen, maar ook hoe we ermee omgaan. Want als klachten hun oorsprong hebben in het brein, zijn er ook nieuwe manieren om je hersenen in deze levensfase te ondersteunen.

Lisa Mosconi is hoogleraar neurowetenschappen en auteur van het boek Het Menopauzebrein. Al jaren onderzoekt ze hoe hormonen, voeding en leefstijl het vrouwenbrein beïnvloeden. Daarbij ontdekte ze iets opmerkelijks: het brein en de voortplantingsorganen staan voortdurend met elkaar in verbinding. Veel mensen denken dat de hersenen simpelweg instructies ontvangen van de eierstokken, maar volgens Mosconi verloopt die communicatie in twee richtingen. De hersenen sturen de hormoonproductie aan, terwijl hormonen op hun beurt weer invloed hebben op vrijwel alle hersenfuncties. Dat is vooral merkbaar tijdens de overgang. Waar het testosterongehalte bij mannen langzaam afneemt, daalt het oestrogeen bij vrouwen in relatief korte tijd. En juist dat hormoon speelt een veel grotere rol in de hersenen dan lange tijd werd gedacht. “Oestrogeen is niet alleen een voortplantingshormoon,” schrijft Mosconi. “Het is ook een belangrijk hersenhormoon.”

Waarom je ineens vergeetachtig bent

Dat veel vrouwen tijdens de overgang last krijgen van concentratieproblemen of vergeetachtigheid is volgens Mosconi dan ook allesbehalve vreemd. Oestrogeen ondersteunt namelijk de hippocampus, het hersengebied dat betrokken is bij leren en geheugen. Wanneer de hoeveelheid oestrogeen afneemt, kan het lastiger worden om informatie op te slaan of op woorden te komen. Dat betekent overigens niet dat je dement wordt. Integendeel: onderzoek laat zien dat deze klachten voor veel vrouwen tijdelijk zijn, terwijl het brein zich aanpast aan de nieuwe hormonale situatie. Ook andere overgangsklachten blijken een neurologische oorsprong te hebben. Opvliegers ontstaan doordat de hypothalamus – het deel van de hersenen dat je lichaamstemperatuur regelt – gevoeliger wordt voor kleine temperatuurschommelingen. Slecht slapen hangt samen met veranderingen in de hersenstam, die onder meer het slaap-waakritme aanstuurt. En stemmingswisselingen of angstgevoelens hebben weer te maken met de amygdala, het emotionele centrum van de hersenen. Met andere woorden: veel klachten die we zien als ‘hormonaal’ beginnen eigenlijk in het brein.

Goed nieuws: je brein is veerkrachtiger dan je denkt

Dat klinkt misschien zorgwekkend, maar Mosconi ziet vooral een positieve boodschap. Het vrouwenbrein blijkt namelijk verrassend flexibel. Dankzij neuroplasticiteit zijn onze hersenen in staat zich voortdurend aan te passen aan nieuwe omstandigheden, óók tijdens de overgang. Juist daarom heeft leefstijl in deze fase zoveel invloed. Een van de belangrijkste adviezen van Mosconi is om te eten volgens het Mediterrane voedingspatroon. Veel groenten, fruit, peulvruchten, noten, olijfolie, volkoren granen en vette vis voorzien de hersenen van gezonde vetten, antioxidanten en voedingsstoffen die ontstekingen helpen verminderen en de hersenen beschermen. Ook voedingsmiddelen die rijk zijn aan fyto-oestrogenen, zoals lijnzaad, sesamzaad, peulvruchten en soja, kunnen het lichaam op een milde manier ondersteunen tijdens de afname van oestrogeen. Minstens zo belangrijk is het beperken van factoren die de hormonale balans verder onder druk zetten. Chronische stress is volgens Mosconi een van de grootste boosdoeners. Stresshormonen beïnvloeden niet alleen je stemming, maar kunnen ook bestaande overgangsklachten versterken. Ook roken, veel alcohol en sterk bewerkte voeding doen je brein weinig goed.

Bewegen en slapen zijn geen luxe

Wie goed voor haar hersenen wil zorgen, doet er bovendien verstandig aan om regelmatig te bewegen. Niet om af te vallen, maar omdat beweging letterlijk nieuwe verbindingen in de hersenen stimuleert. Vooral een combinatie van krachttraining en cardio blijkt gunstig voor geheugen, concentratie en stemming. Daarnaast verdient slaap volgens Mosconi een hoofdrol. Veel vrouwen merken dat ze tijdens de overgang moeilijker in slaap vallen of vaker wakker worden. Dat is niet alleen vermoeiend, maar beïnvloedt ook geheugen, emoties en stressbestendigheid. Een regelmatig slaapritme, weinig schermen in de avond en een koele slaapkamer kunnen al een groot verschil maken. En misschien wel het mooiste nieuws: ook je hersenen houden van uitdaging. Een nieuwe taal leren, een muziekinstrument oppakken of jezelf verdiepen in iets nieuws stimuleert de aanmaak van nieuwe verbindingen. Juist in een periode waarin veel vrouwen bang zijn dat hun geheugen hen in de steek laat, is dat een geruststellende gedachte.

Een nieuwe kijk op de overgang

Volgens Mosconi is het tijd dat we anders naar de overgang gaan kijken. Het is een natuurlijke overgangsfase waarin het brein zich opnieuw organiseert. Dat vraagt om kennis, begrip en de juiste ondersteuning. Nog te vaak krijgen vrouwen slaapmedicatie of antidepressiva voorgeschreven zonder dat wordt gekeken naar de hormonale veranderingen die aan hun klachten ten grondslag liggen. Meer bewustwording bij vrouwen én zorgverleners kan daarom een wereld van verschil maken. Je brein is hard aan het werk om zich aan te passen aan een nieuwe levensfase. En hoe beter je begrijpt wat er gebeurt, hoe beter je het kunt ondersteunen. Zoals Lisa Mosconi het zelf mooi verwoordt: “De menopauze is geen einde, maar een overgang naar een nieuw hoofdstuk. Met de juiste kennis en zorg kan het een krachtige nieuwe start zijn.”

Meer lezen over de overgang?

Bio-identieke hormonen: dit kunnen ze voor je betekenen tijdens de overgang
Overgang & Chinese geneeskunde: zo bereid je je goed voor
Eerste signalen van de overgang: zo herken je ze
Wanneer is de overgang echt voorbij?