Narcist: aan déze kenmerken herken je er een

De term narcist wordt tegenwoordig te pas en te onpas gebruikt. Iemand die arrogant, dominant of manipulatief overkomt, krijgt al snel dat label opgeplakt. Maar narcisme is veel meer dan een groot ego. Sterker nog: slechts een klein deel van de mensen die narcistisch gedrag vertonen, heeft daadwerkelijk een narcistische persoonlijkheidsstoornis (NPS). Wat is een narcist precies? Hoe herken je iemand met narcistische trekken? En klopt het dat je een narcist met één simpele vraag kunt ontmaskeren? In dit artikel lees je wat de wetenschap hierover zegt.

Wat is een narcist?

In de volksmond wordt de term narcist vaak gebruikt voor iemand die veel aandacht opeist, arrogant is of weinig rekening houdt met anderen. In de psychologie verwijst de term echter naar iemand met een narcistische persoonlijkheidsstoornis. Dat is een officiële diagnose die alleen door een psycholoog of psychiater kan worden gesteld. Dat betekent niet dat iedereen die narcistische eigenschappen heeft, ook een persoonlijkheidsstoornis heeft. Narcisme bestaat namelijk op een spectrum: sommige mensen hebben slechts enkele narcistische trekken, terwijl anderen voldoen aan de diagnostische criteria voor NPS.

Betekenis van narcisme

De term narcisme is afgeleid van de Griekse mythe van Narcissus, een jongeman die zo verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld dat hij eraan ten onder ging. Hoewel deze mythe vooral draait om extreme zelfliefde, is narcisme in werkelijkheid een stuk complexer. Iedereen bezit een bepaalde mate van narcisme. In een gezonde vorm is dat zelfs belangrijk. Gezond narcisme zorgt voor zelfvertrouwen, eigenwaarde en veerkracht. Mensen met een gezond gevoel van eigenwaarde kunnen kritiek verdragen, tonen empathie en hebben een realistisch beeld van zichzelf. Bij een narcistische persoonlijkheidsstoornis is dat anders. Mensen met NPS hebben vaak een opgeblazen gevoel van eigen belangrijkheid, verlangen voortdurend bewondering en hebben moeite zich in anderen te verplaatsen. Achter die zelfverzekerde buitenkant schuilt echter vaak een kwetsbaar zelfbeeld dat sterk afhankelijk is van erkenning door anderen.

Kenmerken van een narcist

Hoewel narcisme zich bij iedereen anders kan uiten, komen de volgende kenmerken vaak voor:

• Een overdreven gevoel van eigen belangrijkheid.
• De overtuiging bijzonder of superieur te zijn.
• Een sterke behoefte aan bewondering en bevestiging.
• Gebrek aan empathie voor gevoelens en behoeften van anderen.
• Moeite met kritiek of afwijzing.
• Manipulatief gedrag om doelen te bereiken.
• Het gevoel recht te hebben op speciale behandeling of privileges.
• Jaloezie op anderen of de overtuiging dat anderen jaloers zijn op hen.
• Hooghartig of neerbuigend gedrag.

Niet iedere narcist vertoont alle kenmerken. Bovendien kunnen sommige eigenschappen ook voorkomen bij mensen zonder persoonlijkheidsstoornis.

Narcisme bij vrouwen

Narcistische persoonlijkheidsstoornis komt vaker voor bij mannen dan bij vrouwen, maar vrouwen kunnen eveneens narcistisch zijn. Onderzoek suggereert dat narcisme zich bij vrouwen soms subtieler uit. Waar mannen vaker openlijk dominant of statusgericht zijn, kunnen vrouwen hun behoefte aan bewondering eerder uiten via charme, sociale relaties of uiterlijk. Dat betekent overigens niet dat alle vrouwelijke narcisten hetzelfde gedrag vertonen; narcisme blijft een zeer individuele persoonlijkheidsstoornis.

Hoe herken je een narcist?

Narcisme is lang niet altijd gemakkelijk te herkennen. Veel mensen denken bij narcisme aan iemand die voortdurend opschept en zichzelf geweldig vindt. Maar psychologen maken onderscheid tussen grandioos narcisme en kwetsbaar narcisme. Bij grandioos narcisme staan zelfoverschatting, dominantie en behoefte aan bewondering op de voorgrond. Bij kwetsbaar narcisme zijn gevoelens van onzekerheid, schaamte en afwijzingsgevoeligheid juist sterker aanwezig. Deze mensen kunnen erg met zichzelf bezig zijn, maar komen minder zelfverzekerd over. In beide gevallen speelt vaak hetzelfde mechanisme: het zelfbeeld is kwetsbaar en moet voortdurend beschermd worden. Daarom reageren mensen met narcistische trekken vaak heftig op kritiek of afwijzing. Partners, familieleden en collega’s merken vaak dat er weinig ruimte is voor hun eigen gevoelens. Conflicten draaien regelmatig om de behoeften van de narcistische persoon, terwijl verantwoordelijkheid nemen lastig kan zijn.

Hoe ontstaat narcisme?

Er bestaat niet één oorzaak van narcisme. Psychologen gaan ervan uit dat het ontstaat door een combinatie van erfelijke aanleg, persoonlijkheid en ervaringen in de jeugd. Sommige onderzoekers wijzen op emotionele verwaarlozing, mishandeling of traumatische ervaringen als mogelijke risicofactoren. Andere studies laten zien dat ook een opvoeding waarin een kind voortdurend wordt opgehemeld, weinig grenzen krijgt of juist alleen waardering ontvangt voor prestaties, kan bijdragen aan narcistische trekken. Met andere woorden: zowel een tekort aan veilige emotionele aandacht als een overdreven idealiserende opvoeding kunnen een rol spelen. Welke factoren uiteindelijk doorslaggevend zijn, verschilt per persoon.

Kun je een narcist herkennen met één vraag?

Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn, maar psycholoog Sara Konrath ontwikkelde de Single Item Narcissism Scale (SINS): een meetinstrument dat uit slechts één vraag bestaat.

Die vraag luidt:

‘Ben je een narcist?’

De gedachte hierachter is verrassend eenvoudig. Mensen met sterk narcistische trekken vinden het vaak geen probleem om zichzelf een narcist te noemen. Zij zien eigenschappen als zelfgerichtheid of ijdelheid namelijk niet per se als negatief. In haar onderzoek bleek dat mensen die deze vraag bevestigend beantwoorden, gemiddeld ook hoger scoren op uitgebreidere narcismetests. Belangrijk is wel dat de SINS geen diagnostisch instrument is. De vraag kan aanwijzingen geven voor narcistische persoonlijkheidstrekken, maar is niet bedoeld om een narcistische persoonlijkheidsstoornis vast te stellen.

Is narcisme te behandelen?

Een narcistische persoonlijkheidsstoornis is vaak hardnekkig, maar dat betekent niet dat verandering onmogelijk is. Psychotherapie kan mensen helpen om beter inzicht te krijgen in hun gedrag, emoties en relaties met anderen. Verandering kost meestal veel tijd en vraagt om motivatie en een langdurig behandeltraject. Hoewel het wetenschappelijk onderzoek naar de behandeling van NPS nog beperkt is, adviseren richtlijnen psychotherapie als de voorkeursbehandeling voor persoonlijkheidsstoornissen. Heb je het vermoeden dat je zelf narcistische trekken hebt, of heb je een relatie met iemand die mogelijk een narcistische persoonlijkheidsstoornis heeft? Dan kan het verstandig zijn om professionele hulp te zoeken.