Staat je schoonfamilie tussen jou en je partner? Zo herken je triangulatie

Driehoeksverhoudingen met schoonfamilie: het is niet voor niets een favoriet thema in films en boeken. Je partner die na iedere ruzie zijn moeder belt. Een schoonvader wiens mening zwaarder lijkt te wegen dan die van jou. Of een schoonmoeder die zo close is met haar schoondochter dat haar eigen zoon soms buiten spel staat. Soms is een hechte familieband heerlijk. Maar wat als er structureel een derde persoon tussen jou en je partner komt te staan? Systeemtherapeut Elaine Carney Gibson noemt dit triangulatie. In haar boek Familiepatronen doorbreken beschrijft ze de schoonfamilietriade als een veelvoorkomende vorm daarvan.

In bijna iedere familie ontstaan weleens driehoeksverhoudingen, ook wel triades genoemd. Op zichzelf hoeft daar niets mis mee te zijn. Sterker nog: een derde persoon kan tijdelijk juist rust brengen. Denk aan een zus die bemiddelt tijdens een ruzie tussen haar broers of een vriend bij wie je even je hart lucht. Problematischer wordt het wanneer die derde persoon structureel wordt ingezet om spanning tussen twee mensen te reguleren. In plaats van dat jij en je partner een conflict met elkaar uitpraten, wordt bijvoorbeeld je schoonmoeder erbij betrokken. Of je partner bespreekt belangrijke beslissingen eerst met zijn vader en pas daarna met jou. Het oorspronkelijke probleem tussen twee mensen wordt zo niet opgelost. De aandacht verschuift naar iemand anders, terwijl de spanning onder de oppervlakte blijft bestaan. Binnen de systeemtherapie wordt triangulatie dan ook gezien als een belangrijk patroon om bewust van te worden. 

Waarom gebeurt dit juist zo vaak met schoonfamilie?

Wanneer je een relatie aangaat, neem je niet alleen jezelf mee. Je neemt ook de patronen, verwachtingen en loyaliteiten uit je gezin van herkomst mee. Misschien was je gewend alles met je moeder te bespreken. Misschien is de mening van je vader altijd belangrijk geweest. Dat hoeft niet ineens te verdwijnen zodra je een partner krijgt. De moeilijkheid ontstaat wanneer de band met een ouder meer gewicht krijgt dan de band met je partner. Volgens Gibson spelen bij schoonfamilietriades dan ook thema’s als intimiteit, loyaliteit, afstand en gezag een belangrijke rol. Gibson beschrijft verschillende vormen:

1. De geïdealiseerde vader

In deze dynamiek krijgt vader een bijzonder belangrijke positie. Zijn dochter vraagt hem om advies, vertrouwt sterk op zijn oordeel en kijkt misschien enorm tegen hem op. Haar partner kan daardoor het gevoel krijgen dat hij voortdurend moet concurreren met zijn schoonvader. Dat hoeft helemaal niet bewust te gebeuren. Een opmerking als “Mijn vader zou dit heel anders aanpakken” lijkt onschuldig, maar wanneer vaders mening keer op keer doorslaggevend is, kan de partner zich steeds minder belangrijk voelen. Hetzelfde patroon kan natuurlijk ook tussen een man en zijn vader ontstaan. Denk bijvoorbeeld aan een zoon die met zijn vader in een familiebedrijf werkt en zowel zakelijk als privé sterk op hem leunt. Zijn partner kan dan ongemerkt de buitenstaander worden.

2. Moeder is mijn beste vriendin

Je moeder als beste vriendin: wat kan daar mis mee zijn? Op zichzelf helemaal niets. Het wordt ingewikkelder wanneer je moeder de persoon wordt met wie je dingen deelt die je eigenlijk met je partner zou moeten bespreken. Na iedere ruzie bel je bijvoorbeeld eerst je moeder. Zij kent inmiddels alle tekortkomingen van je partner, geeft advies en kiest misschien – heel begrijpelijk – jouw kant. Vervolgens leggen jij en je partner het weer bij. Maar je moeder? Die heeft al die verhalen nog onthouden. Zo kan er ongemerkt een bondje ontstaan van twee tegenover één. De intimiteit die eigenlijk binnen de partnerrelatie nodig is, verschuift gedeeltelijk naar de ouder-kindrelatie.

3. ‘Met jou trouw ik je familie’

Er bestaat ook een triade die op het eerste gezicht juist heel gezellig oogt. Je partner en je vader kunnen het fantastisch met elkaar vinden. Misschien ziet je vader in je partner de zoon die hij nooit heeft gehad. Of vindt je partner bij jouw vader juist de vaderfiguur die hij zelf heeft gemist. Mooi, totdat jij merkt dat zíj samen een sterkere alliantie lijken te vormen dan jij met een van beiden hebt. Hetzelfde kan gebeuren tussen een vrouw en haar schoonmoeder. Ze trekken samen op, zorgen samen voor de kinderen en bespreken misschien zelfs het gedrag van hun partner/zoon. Hij kan hierdoor afstand nemen van zijn moeder, terwijl zijn vrouw onbewust de verbindende schakel blijft.

Wanneer wordt een hechte familieband ongezond?

Niet iedere hechte relatie met je ouders is een rode vlag. De belangrijkste vraag is volgens de systeemgedachte eerder: wat gebeurt er met je partnerrelatie door die band? Kun je een meningsverschil samen oplossen zonder vader of moeder erbij te halen? Voelt je partner zich vrij om grenzen aan te geven tegenover jouw familie? Bespreek je belangrijke beslissingen eerst met elkaar? En lukt het je om voor je partner te kiezen zonder het gevoel te hebben dat je daarmee je ouders verraadt? Als het antwoord regelmatig nee is, kan er meer spelen dan alleen een ‘bemoeizuchtige schoonmoeder’.

Je partner wordt je belangrijkste teamgenoot

De oplossing is niet om je ouders of schoonouders buiten te sluiten. Het gaat juist om het vinden van een nieuwe balans. Gibson benadrukt dat partners een veilige vertrouwensband met elkaar moeten creëren en hun onderlinge relatie voorop moeten leren zetten, zonder daarvoor de banden met hun ouders te hoeven beschadigen. Haar bredere boodschap is dat het zichtbaar maken van onbewuste familiepatronen ruimte creëert om ze te veranderen.  Dat begint soms verrassend klein. Niet onmiddellijk je moeder bellen na een ruzie. Eerst aan je partner vragen wat die ervan vindt voordat je advies bij je vader haalt. Of tegen je ouders zeggen: “Dank voor het meedenken, maar dit beslissen wij samen.”

Onderliggende loyaliteit

De belangrijkste vraag is deze: met wie vorm jij eigenlijk een team wanneer het spannend wordt? Want een warme band met je schoonfamilie is prachtig. Maar wanneer er steeds iemand tussen jou en je geliefde in komt te staan, is het misschien tijd om de driehoek weer terug te brengen naar een lijn tussen twee mensen. Lukt dat niet goed, dan kan een systeem- of relatietherapeut helpen om de onderliggende loyaliteiten en familiepatronen zichtbaar te maken.