Volgens de eeuwenoude signatuurleer spreken planten, vruchten en kruiden een eigen taal. Hun vorm, kleur of geur zou verraden welke geneeskrachtige werking ze hebben. Klinkt mystiek? Misschien. Maar kijk eens naar een walnoot die wonderlijk veel lijkt op onze hersenen. Of naar vrouwenmantel, een plant met zachte, golvende bladeren die doet denken aan een beschermende cape. Toeval? Of is de natuur slimmer dan we denken? In dit artikel duikt biochemicus Hanny Roskamp in de symboliek én de wetenschap achter vrouwenmantel, een kruid dat al eeuwenlang wordt ingezet bij typische vrouwenklachten, van menstruatie tot overgang.
Vrouwenmantel: bescherming in de overgang
Misschien heb je het weleens gehoord: walnoten zijn goed voor het brein want ze lijken op hersenen. Deze bewering is afkomstig uit de doctrina signaturae oftewel de signatuurleer, die in de renaissance werd verspreid door de alchemist Paracelsus (1493 – 1541). De Duitse theoloog en mysticus Jakob Böhme (1775-1624) beschreef de leer vervolgens in het boek The Signature of all Things. Een titel die in onze tijd opnieuw werd gebruikt voor een roman over een vrouwelijke botanist, geschreven door Elizabeth Gilbert, die ook de bestseller Eat, Pray, Love schreef.
Signatuurleer
De signatuurleer ging ervan uit dat de vorm, kleur, geur of andere uiterlijke kenmerken van een plant of dier een aanwijzing geven voor de geneeskrachtige werking ervan. De vlekkerige bladeren van longkruid (Pulmonaria) lijken op longweefsel en daarom zou longkruid helpen bij astma en longontsteking. Omdat ogentroost (Euphrasia) op een oog lijkt zou het goed zijn bij oogklachten.
Mantels
Tegenwoordig wordt de signatuurleer gezien als pseudowetenschap maar de restjes ervan klinken door in onze tijd. Vrouwenmantel (Alchemilla vulgaris) draagt die naam omdat de bladeren een rond golvende vorm hebben: inderdaad net als de mantels die vrouwen vroeger droegen en die nog regelmatig voorbij zwieren in kostuumfilms.
Overgang
En wat doet zo’n mantel? Die beschermt de vrouw. Op de eerste plaats tegen kou, maar ook tegen ongewenste aandacht en in overdrachtelijke zin tegen nog veel meer. Zo kon het gebeuren dat men aan vrouwenmantel geneeskrachtige eigenschappen toeschreef bij typische vrouwenklachten, zoals een onregelmatige menstruatie, vruchtbaarheidsproblemen, zwangerschap en … de overgang. Daarnaast werd het ook aanbevolen bij wondjes en maagdarmklachten.
Bitter kruid
Nog steeds is vrouwenmantel een populair middel voor vrouwen, maar is er inmiddels wetenschappelijk meer bekend over de werkzaamheid? Onderzoek naar vrouwenmantel is beperkt vergeleken met de stapel studies die er ligt voor meer gerenommeerde medicinale planten. Toch zitten er wat stofjes in die interessant kunnen zijn voor vrouwen die iets voor hun gezondheid willen doen.
Zo is vrouwenmantel rijk aan looistoffen (tannines). Dat zijn bittere stoffen die in veel planten voorkomen. De bittere smaak is een soort zelfverdediging van de plant, die hongerige dieren die de plant willen eten, afschrikt. Deze stoffen zijn ook werkzaam tegen bacteriën en schimmels. Daarnaast zijn het krachtige antioxidanten die vrije radicalen (schade in het lichaam door zuurstof) tegengaan. Ze zorgen er verder voor dat de bloedvaatjes in de huid zich samentrekken (astringeren). Zo drogen en verstevigen ze de huid en de slijmvliezen, wat bijvoorbeeld bloedingen of ontstekingen kan verminderen.
Oestrogeen
Daarnaast is vrouwenmantel rijk aan de stofjes quercetine, kaempferol en luteoline. Ook deze stoffen zijn goede antioxidanten én het zijn fyto-oestrogenen, dat betekent dat ze een beetje lijken op oestrogeen, maar dan in een plantaardige versie. En dát zou specifiek werkzaam zijn tegen opvliegers en ander overgangsleed. Van fyto-oestrogenen uit soja en rode klaver weten we inmiddels dat dit echt het geval is. Voor vrouwenmantel ontbreken helaas de goede studies die dit onderbouwen. Wel bleek recent uit een laboratoriumstudie dat vrouwenmantel de groei remt van (muizen)borstkankercellen. Dat wijst erop dat die fyto-oestrogenen inderdaad werkzaam zijn.
Proeven
Wil je zelf proefondervindelijk vaststellen of jij baat hebt bij vrouwenmantel? Je kunt van de gedroogde bladeren thee zetten of een tinctuur maken (als je de gedroogde plant een paar dagen laat trekken in brandewijn, ontstaat een geconcentreerd extract). Zowel de tinctuur als de thee kun je zowel inwendig als uitwendig gebruiken, afhankelijk van het doel. Bij overgangsklachten wordt het drinken van de thee aanbevolen. Een schepje honing erdoor vermindert de bittere smaak.
Disclaimer
De looistoffen in vrouwenmantel kunnen bij langdurig en veelvuldig gebruik de lever belasten. Hoewel vrouwenmantel doorgaans als veilig wordt beschouwd, geldt: niet gebruiken tijdens de zwangerschap zonder overleg met een arts of fytotherapeut. Ook bestaat bij plantaardige extracten altijd een (kleine) kans op allergische reacties.
Jelača S, Jovanovic I, Bovan D, Jovanovic MZ, Jurisevic MM, Dunđerović D, Dajic-Stevanovic Z, Arsenijevic N, Mijatović S, Maksimović-Ivanić D. Dual Role of Alchemilla vulgaris L. Extract in Breast Cancer Regression: Reestablishment of Effective Immune Response. Pharmaceuticals (Basel). 2024 Feb 23;17(3):286.
