Vrijetijdsziekte: dit is waarom je juist op vakantie ziek wordt

Je leeft er maanden naartoe. De tickets zijn geboekt, de koffers gepakt en eindelijk lig je onder een palmboom met een goed boek. Maar in plaats van te genieten, krijg je hoofdpijn, keelpijn of voel je je grieperig. Herkenbaar? Dan heb je mogelijk last van vrijetijdsziekte: een verschijnsel waarbij mensen juist ziek worden zodra de druk wegvalt. Op het eerste gezicht lijkt dat vreemd. Je bent eindelijk op vakantie, dus waarom protesteert je lichaam uitgerekend dán? Volgens neurowetenschappers en stressonderzoekers is er een logische verklaring voor.

Vrijetijdsziekte is geen officiële medische diagnose, maar het fenomeen wordt al jaren onderzocht. De Nederlandse psycholoog prof. dr. Ad Vingerhoets, emeritus hoogleraar aan Tilburg University, introduceerde de term in de jaren negentig nadat hij zag dat opvallend veel mensen juist in het weekend of tijdens vakanties ziek werden. Volgens hem ligt de oorzaak niet in de vakantie zelf, maar in de weken ervóór. De laatste dagen voor vertrek zijn vaak allesbehalve ontspannen. Op je werk wil je nog snel alle losse eindjes afronden, thuis moeten de koffers worden gepakt, er moeten boodschappen worden gedaan en ook privé lijkt ineens alles tegelijk te gebeuren. Je lichaam maakt in die periode extra adrenaline en cortisol aan: hormonen die ervoor zorgen dat je alert blijft en kunt presteren.

De verborgen rekening van chronische stress

Tijdens de drukke periode voor vertrek lijkt je lichaam vaak onverwoestbaar. Je functioneert, haalt deadlines en vinkt eindeloos taken af. Dat komt doordat het stresssysteem tijdelijk voorrang krijgt op allerlei andere processen in het lichaam. Minder zichtbaar is wat er ondertussen gebeurt met je immuunsysteem. Langdurig verhoogde cortisolspiegels kunnen de activiteit van bepaalde afweercellen remmen. Zolang je in de ‘doe-modus’ zit, merk je daar meestal weinig van. Je lichaam houdt zich als het ware staande totdat de kust veilig is. En precies dát moment breekt vaak aan zodra je op vakantie bent.

Waarom je pas ziek wordt als je ontspant

Zodra je aankomt op je bestemming verandert er iets fundamenteels. Je hoeft nergens meer naartoe. De deadlines zijn verdwenen en je brein registreert dat het gevaar geweken is. Het zenuwstelsel schakelt langzaam over van de sympathische stand – de bekende fight-or-flight-modus – naar het parasympathische zenuwstelsel, dat verantwoordelijk is voor rust, herstel en vertering. Dat klinkt positief, maar juist tijdens die overgang kunnen opgebouwde vermoeidheid en sluimerende klachten ineens voelbaar worden. Je kunt het vergelijken met een auto die wekenlang op volle snelheid heeft gereden. Pas wanneer je stopt, merk je hoeveel de motor eigenlijk heeft moeten verwerken. Daar komt nog iets bij. Tijdens een vliegreis krijg je te maken met droge cabinelucht, een verstoord slaapritme en veel nieuwe virussen en bacteriën. Wanneer je weerstand door langdurige stress al wat lager is, ben je gevoeliger voor infecties. Geen wonder dus dat veel mensen de eerste vakantiedagen vooral slap, prikkelbaar of verkouden doorbrengen.

Je hoofd gaat op vakantie, je lichaam nog niet

Vrijetijdsziekte laat zien dat lichaam en geest niet altijd hetzelfde tempo volgen. Mentaal ben je misschien al op vakantie zodra het vliegtuig opstijgt. Fysiek heeft je lichaam vaak veel meer tijd nodig om af te schakelen. Dat verklaart ook waarom veel mensen de eerste dagen onrustig blijven. Ze slapen slecht, kunnen moeilijk ontspannen of voelen zich schuldig omdat ze ‘niets doen’. Het zenuwstelsel is simpelweg nog gewend aan een hoog tempo. Pas na enkele dagen ontstaat vaak het gevoel dat de vakantie écht begonnen is.

Zo verklein je de kans op vrijetijdsziekte

De beste manier om vrijetijdsziekte te voorkomen, begint verrassend genoeg vóór je vakantie.

Neem eerder gas terug

Probeer de laatste werkdagen niet voller te plannen dan normaal. Rond projecten geleidelijk af in plaats van alles op de laatste dag te willen doen.

Plan een bufferdag

Ga niet direct vanuit een hectische werkdag het vliegtuig in. Een extra dag thuis geeft je lichaam de kans om alvast af te schakelen.

Blijf bewegen

Een wandeling, yogales of rustige fietstocht helpt je zenuwstelsel om opgebouwde spanning af te voeren. Beweging verlaagt niet alleen stress, maar ondersteunt ook je immuunsysteem.

Gun jezelf tijd

Verwacht niet dat je binnen een paar uur volledig ontspannen bent. Voor veel mensen duurt het twee tot drie dagen voordat het lichaam zich echt aanpast aan het lagere tempo.

Slaap niet in één keer alles in

Het is verleidelijk om de eerste vakantiedagen twaalf uur per nacht te slapen, maar een regelmatig slaapritme helpt je biologische klok sneller herstellen, zeker wanneer je naar een andere tijdzone reist.

Ontspannen is ook een vaardigheid

Vrijetijdsziekte maakt duidelijk hoe goed we zijn geworden in doorgaan. Veel mensen merken pas hoe moe ze eigenlijk zijn wanneer ze eindelijk niets meer hoeven. Dit is een signaal van een lichaam dat al langere tijd op reserve heeft gedraaid. De mooiste vakantie begint daarom op het moment dat je jezelf toestemming geeft om al vóór vertrek een tandje terug te schakelen. Want hoe beter je lichaam is voorbereid op rust, hoe groter de kans dat je vanaf de eerste vakantiedag ook echt kunt genieten.