Vergeten trauma: kun je de gevolgen dragen van iets wat je je niet meer kunt herinneren?

Je herinnert je niets van je tijd in de baarmoeder, je geboorte of de eerste maanden van je leven. Toch behoren die eerste ervaringen tot de meest vormende periodes van ons bestaan. In De oerpijn van trauma onderzoekt traumatherapeut Sandra Lagerweij hoe ervaringen van vóór onze bewuste herinneringen later nog voelbaar zijn. Maar hoe werkt dat precies? Dit zijn een aantal van haar belangrijke inzichten. 

Vergeten trauma: kun je de gevolgen dragen van iets wat je je niet meer kunt herinneren?

Vraag iemand naar zijn vroegste herinnering en de kans is groot dat die ergens rond het derde of vierde levensjaar begint. Alles daarvoor lijkt verdwenen. Je weet niet meer hoe het voelde om geboren te worden, wie je troostte wanneer je huilde of hoe je eerste maanden waren. Toch werd je in die periode al gevormd. Je zenuwstelsel ontwikkelde zich en je lichaam reageerde op zijn omgeving. Je deed je eerste ervaringen op met veiligheid, stress en nabijheid. Niet alles wat ons vormt wordt dus een bewuste herinnering.

Je lichaam heeft geen verhaal nodig

We gebruiken het woord herinnering meestal voor iets wat we bewust kunnen terughalen. Maar ons systeem leert al veel eerder. Lang voordat een kind gebeurtenissen als een verhaal kan opslaan, ontwikkelt het zenuwstelsel zich razendsnel. Het leert voortdurend: is er veiligheid? Komt er iemand als ik iets nodig heb? Is aanraking prettig? Is de wereld voorspelbaar? Hoe snel kom ik na spanning weer tot rust? Daar zijn geen woorden voor nodig. Trauma is dan ook vooral lichamelijk. Denk aan schrikreacties, chronisch opgetrokken schouders, een oppervlakkige ademhaling, moeite met ontspannen of sterk reageren wanneer iemand dichtbij komt. Wetenschappelijk is de term ‘het lichaam onthoudt’ minder letterlijk dan hij klinkt. Een spier bewaart geen film van je geboorte. Maar vroege ervaringen kunnen wél invloed hebben op de ontwikkeling van je stresssystemen, hersenen en gedrag, zonder dat je daar later een bewuste herinnering aan hebt.

Nog vóór je geboorte

Ook vóór je geboorte al wordt de basis voor je ontwikkeling gelegd. Stress tijdens de zwangerschap, verlies, geweld, verslaving of ziekte van de moeder hebben invloed op de omstandigheden waarin een ongeboren kind groeit. Onderzoek naar prenatale stress laat zien dat ernstige of langdurige stress tijdens de zwangerschap samenhangt met latere verschillen in onder meer emotieregulatie, aandacht en gedrag. Een foetus ‘onthoudt’ de angst van zijn moeder dus niet zoals wij een gebeurtenis onthouden. Wel past een lichaam in ontwikkeling zich voortdurend aan de omgeving aan waarin het groeit.

De eerste lessen over veiligheid

Na de geboorte gaat dat leren door. Een baby kan zichzelf nog nauwelijks reguleren. Honger, kou, pijn of angst kunnen het hele systeem overspoelen. Een ouder die vasthoudt, voedt, wiegt en reageert helpt het jonge zenuwstelsel steeds terug richting veiligheid. Trauma kan daarom  ook ontstaan door wat ontbrak: te weinig troost, langdurige onvoorspelbaarheid of een ouder die fysiek aanwezig maar emotioneel afwezig was. Een volwassene kan later oprecht zeggen: ik heb eigenlijk een prima jeugd gehad. Dat hoeft niet onwaar te zijn. Maar het bewuste verhaal over je jeugd en wat je zenuwstelsel in die jaren leerde, hoeven niet precies hetzelfde verhaal te zijn.

Als je lichaam sneller reageert dan je hoofd

Daar wordt het herkenbaar. Je partner trekt zich tijdens een conflict terug en rationeel weet je dat die later terugkomt. Toch schiet je lijf in paniek. Iemand verheft zijn stem en je schouders spannen zich aan voordat je hebt bedacht dat er niets aan de hand is. Je verlangt naar intimiteit, maar zodra iemand werkelijk dichtbij komt, wil je afstand. Dit zijn mogelijke sporen van eerdere overleving: een systeem dat ooit leerde alert te zijn en die strategie blijft herhalen. Belangrijk: dat betekent niet dat iedere bindingsangst terug te voeren is op een couveuse, of dat een keizersnede automatisch traumatisch is. Juist daar is voorzichtigheid gepast. Genen, temperament, latere ervaringen, relaties en sociale omstandigheden spelen allemaal mee. Vroege ervaringen zijn gelukkig geen levenslang vonnis.

Je hoeft de ontbrekende scène niet terug te vinden

Dat vroege ervaringen later nog voelbaar zijn, betekent niet dat het altijd helpend is om op zoek te gaan naar een vergeten herinnering. Wat zich in de eerste jaren van je leven heeft afgespeeld, laat zich vaak helemaal niet reconstrueren. Bovendien werkt het lichaam niet als een archief waarin gebeurtenissen één voor één liggen opgeslagen. Het reageert vanuit wat het in de loop van de tijd heeft geleerd over veiligheid, stress en nabijheid. Een sterke lichamelijke reactie is daarom geen bewijs dat er vroeger iets specifieks is gebeurd. Wel kun je aandacht geven aan wat je lichaam in het heden laat zien. Herstel gaat over het ervaren van veiligheid waar die eerder ontbrak. Veilige relaties, lichaamsgerichte therapie en het leren voelen en aangeven van je grenzen kunnen je daarbij helpen. Zo doet je zenuwstelsel nieuwe ervaringen op en leert het dat een oude beschermingsreactie niet altijd meer nodig is.

Meer lezen? In De oerpijn van trauma – Herstel begint als het lichaam mag spreken (€39,90) gaat traumatherapeut Sandra Lagerweij dieper in op hoe onverwerkte ervaringen zich in het lichaam kunnen manifesteren. Het boek is verschenen bij Uitgeverij Mens!