De wetenschap achter speelsheid: waarom je brein snakt naar plezier

Als kind bouwden we hutten van dekens, verzonnen we fantasiewerelden en konden we uren in iets opgaan zonder doel. Spelen was vanzelfsprekend. Maar ergens onderweg lijken veel volwassenen dat vermogen kwijt te raken. Toch groeit het aantal wetenschappelijke studies dat laat zien dat speelsheid allesbehalve kinderachtig is. Integendeel: spel blijkt een belangrijke sleutel tot creativiteit, levensvreugde en zelfs een gezond brein. Misschien is de vraag dus niet hoe volwassen je bent geworden, maar hoeveel speelsheid je onderweg bent verloren.

Waarom volwassenen plezier verleren

Volgens de Amerikaanse psychiater Stuart Brown, oprichter van het National Institute for Play, beschouwen veel mensen spelen als iets dat ophoudt zodra de ‘echte wereld’ begint. We leren al jong dat nuttig zijn belangrijker is dan ontdekken, experimenteren of plezier maken. Daar komt nog iets bij. Ons zenuwstelsel staat vaak in een staat van lichte alertheid. Werkdruk, nieuwsberichten, sociale media en een volle agenda activeren voortdurend het deel van ons brein dat bezig is met plannen, analyseren en presteren. Voor spontaniteit blijft weinig ruimte over. Het gevolg? Veel volwassenen vergeten wat hen vroeger plezier gaf. Vraag iemand van vijftig waar hij of zij vroeger graag mee speelde, en het antwoord komt vaak moeiteloos. Vraag vervolgens wat diegene vandaag voor de lol doet, en het blijft opvallend stil.

Spelen houdt je brein jong

Dat is jammer, want speelsheid heeft een directe invloed op je hersenen. Neurowetenschappers spreken over neuroplasticiteit: het vermogen van het brein om nieuwe verbindingen aan te maken. Lange tijd dacht men dat dit vermogen vooral bij kinderen aanwezig was, maar inmiddels weten we dat ons brein ons hele leven veranderbaar blijft. Nieuwe ervaringen, nieuwsgierigheid en experimenteren stimuleren die plasticiteit. En laat dat nu precies zijn wat spelen doet. Wanneer je iets nieuws probeert zonder dat er direct een doel of prestatie aan vastzit, activeer je andere hersengebieden dan wanneer je routinematig bezig bent. Je brein wordt flexibeler, creatiever en beter in het leggen van onverwachte verbanden. Onderzoek van de Universiteit van Berkeley laat zien dat speelse activiteiten bovendien de aanmaak van dopamine stimuleren. Deze neurotransmitter speelt een belangrijke rol bij motivatie, leren en plezier. Met andere woorden: spelen voelt niet alleen goed, het helpt je brein ook om beter te functioneren.

De magie van flow

Een ander interessant concept is flow. De Hongaarse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi beschreef flow als een toestand waarin je zo opgaat in een activiteit dat je de tijd vergeet. Veel mensen ervaren flow tijdens creatieve bezigheden: schilderen, tuinieren, koken, dansen, schrijven of muziek maken. Het bijzondere is dat flow ontstaat wanneer uitdaging en plezier samenkomen. Je bent geconcentreerd, maar niet gespannen. Actief, maar niet gestrest. Tijdens een flow-ervaring neemt het piekeren af en verschuift je aandacht volledig naar het huidige moment. Dat maakt flow niet alleen prettig, maar ook rustgevend voor het zenuwstelsel. Misschien verklaart dat waarom mensen zich na een middag schilderen soms meer opgeladen voelen dan na een middag op de bank.

Speelsheid als medicijn tegen stress

Vanuit evolutionair perspectief is spelen veel meer dan vermaak. Bij jonge zoogdieren helpt spel om sociale vaardigheden te ontwikkelen, risico’s te leren inschatten en nieuwe situaties te verkennen. Die functie verdwijnt niet ineens zodra we volwassen worden. Sterker nog: speelsheid helpt ons om flexibeler om te gaan met veranderingen. Mensen die regelmatig ruimte maken voor humor, creativiteit en spontaniteit blijken vaak beter bestand tegen stressvolle situaties. Psychologen spreken soms van een ‘speelse mindset’: de vaardigheid om situaties met nieuwsgierigheid in plaats van controle te benaderen. Niet alles hoeft direct opgelost, geoptimaliseerd of begrepen te worden. Soms is experimenteren voldoende. Juist in een maatschappij waarin veel draait om efficiëntie en resultaat, kan dat een bevrijdende gedachte zijn.

Zo nodig je meer speelsheid uit in je leven

Speelsheid begint vaak met iets simpels: jezelf toestemming geven om iets te doen zonder productief doel.

Denk aan:

• een nieuwe hobby uitproberen;
• dansen in de woonkamer;
• een puzzel maken;
• tekenen zonder dat het mooi hoeft te worden;
• een spelletjesavond organiseren;
• wandelen zonder route of bestemming;
• iets nieuws leren puur uit nieuwsgierigheid.

Vraag jezelf eens af: wat deed ik vroeger graag, voordat ik dacht dat alles nuttig moest zijn? Het antwoord op die vraag bevat vaak een verrassende aanwijzing.

Levensvreugde is geen luxe

Veel volwassenen behandelen plezier alsof het de beloning is na al het werk. Eerst de verantwoordelijkheden, dan misschien ooit nog ruimte voor spel. Maar wat als we het omdraaien? Wat als speelsheid geen luxe is, maar een voorwaarde voor een gezond en veerkrachtig leven? Want ergens onder alle to-dolijsten, verplichtingen en verwachtingen zit nog steeds dat nieuwsgierige deel van jezelf dat ooit urenlang kon opgaan in iets omdat het leuk was. En misschien weet dat deel precies wat jij nu nodig hebt.