De psychologie van afzien: waarom moeilijke dingen je gelukkiger maken

De meeste mensen proberen ongemak zoveel mogelijk uit de weg te gaan. Toch laten psychologen al jaren zien dat juist de dingen die moeite kosten ons veerkrachtiger én gelukkiger kunnen maken. Dat klinkt misschien tegenstrijdig. Waarom zouden we onszelf vrijwillig blootstellen aan kou, spierpijn, een zware wandeling of een uitdagend gesprek? Het antwoord ligt in de manier waarop ons brein werkt. Persoonlijke groei ontstaat zelden binnen onze comfortzone.

Vanuit evolutionair oogpunt is het heel logisch dat we ongemak vermijden. Ons brein is gebouwd om energie te besparen en gevaar te vermijden. Alles wat onbekend, zwaar of pijnlijk is, wordt automatisch gezien als iets waar je beter van weg kunt blijven. Daarom voelt het zo aantrekkelijk om tóch op de bank te blijven liggen als het regent, een lastig gesprek uit te stellen of dat sportabonnement volgende maand pas te gebruiken. Op de korte termijn geeft vermijden een prettig gevoel. Psychologen noemen dit avoidance coping: een strategie waarbij je ongemak uit de weg gaat om je direct beter te voelen. Alleen schuilt daarin een valkuil. Hoe vaker je moeilijke situaties vermijdt, hoe groter ze in je hoofd worden.

Ongemak is niet de vijand

Volgens Stanford-psycholoog Kelly McGonigal, auteur van The Upside of Stress, maken we een fundamentele denkfout als we stress en ongemak alleen als iets negatiefs zien. Ze stelt dat spanning vaak juist een teken is dat iets belangrijk voor ons is. “Stress happens when something you care about is at stake,” schrijft ze. In plaats van stress koste wat kost te vermijden, kunnen we leren er anders mee om te gaan. Niet door de spanning weg te drukken, maar door onszelf eraan bloot te stellen in veilige, beheersbare doses. Op die manier leert je zenuwstelsel dat ongemak niet automatisch gevaar betekent. Dat principe kennen psychologen als stress inoculation. Net zoals een vaccin je immuunsysteem traint met een kleine hoeveelheid van een virus, leert gecontroleerd ongemak je brein dat moeilijke situaties overleefbaar zijn. Iedere keer dat je merkt dat je iets aankunt waarvan je dacht dat het te zwaar zou zijn, groeit het vertrouwen in jezelf.

Waarom een Camino zoveel met mensen doet

Misschien is dat wel een van de redenen waarom zoveel mensen terugkomen van een Camino met het gevoel dat ze veranderd zijn. Een Camino – een eeuwenoude pelgrimsroute – vraagt weinig meer dan iedere dag opnieuw je wandelschoenen aantrekken. Toch blijkt dat eenvoudiger gezegd dan gedaan. Na een paar dagen dienen zich de blaren aan. Het regent. Je spieren protesteren. Soms lijkt iedere kilometer te veel. In veel pelgrimsverslagen wordt beschreven hoe de euforie onderweg volledig kan verdwijnen. Er zijn dagen waarop niets lijkt te kloppen, waarop mensen zich afvragen waarom ze ooit aan de tocht zijn begonnen. Sommigen besluiten zelfs eerder naar huis te gaan. En toch zit juist daarin de kracht van de Camino. Omdat je niet kunt ontsnappen aan het ongemak, ontdek je iets fundamenteels: moeilijke gevoelens zijn tijdelijk. Vermoeidheid zakt weer weg. Twijfel maakt plaats voor vertrouwen. En iedere stap die je tóch zet, laat zien dat je vaak veel meer aankunt dan je vooraf dacht.

Moeilijke dingen geven meer voldoening

Dat sluit aan bij wat psychologen eudaimonisch geluk noemen. Dat is een vorm van geluk die niet ontstaat doordat alles prettig is, maar doordat je groeit, ergens betekenis aan geeft of jezelf ontwikkelt. Denk aan het uitlopen van een marathon, het afronden van een studie of het beklimmen van een berg. Tijdens het proces vraag je je misschien regelmatig af waarom je eraan begonnen bent. Achteraf blijken juist die ervaringen vaak de meest waardevolle herinneringen op te leveren. Ze waren misschien niet leuk, maar ze hebben wel iets in beweging gezet.

Afzien laat je opnieuw waarderen

Er gebeurt nog iets interessants. Ons brein went razendsnel aan comfort. Een luxe hotel voelt na een paar dagen normaal. Een nieuwe auto is na een paar maanden niet meer bijzonder. Psychologen noemen dat de hedonische adaptatie: we raken gewend aan alles wat prettig is. Juist daarom kan ongemak zo verfrissend werken. Na een dag wandelen in de regen smaakt een eenvoudige kom soep als een sterrenmaaltijd. Een warme douche voelt als pure luxe. Een gewoon bed lijkt ineens het zachtste matras ter wereld. Afzien vergroot niet alleen je veerkracht, maar ook je vermogen om dankbaarheid te ervaren.

Vertrouwen ontstaat niet door comfort

Kelly McGonigal schrijft dat mensen veerkracht ontwikkelen wanneer ze ontdekken dat ze moeilijke situaties aankunnen. Hun zelfvertrouwen groeit omdat ze hebben geleerd om met tegenslag om te gaan. Ongemak is vaak juist het begin van groei. Kies dus af en toe bewust voor iets dat moeite kost zoals een lange wandeling, een moeilijke uitdaging of een pelgrimstocht. Juist wanneer je het jezelf niet gemakkelijk maakt, leer je hoe sterk je werkelijk bent.