Een paniekaanval kan doodeng voelen: dít gebeurt er in je lichaam

Een paniekaanval kan zó overweldigend zijn dat het voelt alsof je in acuut gevaar bent, terwijl er feitelijk geen directe dreiging hoeft te zijn. Wat gebeurt er op zo’n moment in je lichaam en brein? Waarom krijgt de één er wel last van en de ander niet? En hoe kalmeer je jezelf?

Een paniekaanval is een plotselinge golf van intense angst of onrust. Zo’n aanval kan ontstaan tijdens een stressvolle situatie, maar ook ogenschijnlijk uit het niets. Je kunt zelfs ’s nachts vanuit je slaap een paniekaanval krijgen. Een aanval bereikt meestal snel een piek en duurt vaak tussen de 5 en 20 minuten, al kunnen klachten langer aanhouden.  Veelvoorkomende symptomen zijn hartkloppingen, zweten, trillen, duizeligheid, misselijkheid, tintelingen, pijn of druk op de borst en het gevoel niet voldoende lucht te krijgen. Tegelijkertijd kan er een overweldigende angst ontstaan om flauw te vallen, dood te gaan of de controle te verliezen. Sommige mensen ervaren bovendien een vreemd gevoel van vervreemding: alsof ze niet helemaal in hun lichaam zitten of hun omgeving niet echt is. 

Dit gebeurt er in je lichaam

Tijdens een paniekaanval reageert je lichaam alsof er acuut gevaar dreigt, ook als daar op dat moment geen duidelijke aanleiding voor is. Je stresssysteem wordt geactiveerd en je lichaam maakt zich klaar om te vechten of te vluchten. Je hartslag gaat omhoog, je ademhaling versnelt en je spieren spannen zich aan. Je kunt gaan zweten, trillen, duizelig worden of een drukkend gevoel op je borst ervaren. Juist die lichamelijke reacties kunnen de paniek verder aanwakkeren. Je voelt bijvoorbeeld je hart bonzen en denkt: er is iets mis met mijn hart. Of je merkt dat je ademhaling verandert en bent bang dat je geen lucht meer krijgt. Die gedachten zorgen voor extra angst, waarop je lichaam opnieuw reageert. Zo ontstaat een vicieuze cirkel waarin angstige gedachten en lichamelijke sensaties elkaar steeds verder versterken. Hoe heftig dat ook voelt, de paniekreactie neemt uiteindelijk weer af. Een paniekaanval bereikt doorgaans binnen korte tijd een hoogtepunt en zakt daarna geleidelijk. Weten wat er op zo’n moment in je lichaam gebeurt, kan helpen om de lichamelijke signalen minder snel als gevaarlijk te interpreteren.

Hoe vaak komen paniekaanvallen voor?

Best vaak. Een grote internationale studie onder 142.000 volwassenen uit 25 landen vond dat ongeveer 13% ooit in het leven een paniekaanval had meegemaakt. Een paniekaanval hebben betekent overigens niet automatisch dat je een paniekstoornis hebt. Slechts een deel van de mensen met paniekaanvallen ontwikkelt die. Bij een paniekstoornis keren onverwachte aanvallen terug en ontstaat daarnaast bijvoorbeeld langdurige angst voor een volgende aanval. Mensen kunnen hierdoor situaties gaan vermijden. Internationaal onderzoek schat dat ongeveer 1,7% van de bevolking ooit een paniekstoornis krijgt. Een paniekstoornis ontstaat relatief vaak op jongvolwassen leeftijd en vrouwen krijgen er vaker mee te maken dan mannen. 

Is er een verband met de overgang?

Misschien merk je tijdens de overgang dat je ineens onrustiger of angstiger bent dan vroeger. Dat is niet zo vreemd. Tijdens de perimenopauze veranderen je hormoonspiegels en in deze levensfase komen angst- en stemmingsklachten regelmatig voor. Dat betekent niet automatisch dat de overgang een paniekstoornis veroorzaakt. Daarvoor is op dit moment onvoldoende wetenschappelijk bewijs. Wel kunnen typische overgangsklachten een paniekreactie uitlokken of versterken. Denk aan een opvlieger waarbij je hart ineens sneller gaat kloppen, je begint te zweten en het benauwd krijgt. Die lichamelijke sensaties lijken behoorlijk op wat er tijdens een paniekaanval gebeurt. Als je daarvan schrikt en denkt wat gebeurt er met me?, kan de angst snel toenemen. Je hart gaat nog sneller kloppen, je ademhaling verandert en je wordt nóg angstiger. Zo kun je in een vicieuze cirkel terechtkomen. Heb je sinds de overgang voor het eerst last van paniekaanvallen? Bespreek dit dan met je huisarts. Zeker omdat klachten als hartkloppingen, duizeligheid en benauwdheid niet alleen door angst of hormonale veranderingen veroorzaakt kunnen worden.

Wat kun je doen tijdens een paniekaanval?

Probeer allereerst te herkennen wat er gebeurt: dit is paniek en dit gevoel gaat weer voorbij. Als het veilig is, blijf dan waar je bent in plaats van onmiddellijk weg te vluchten. Probeer rustig en langzaam te ademen en richt je aandacht bewust op iets buiten jezelf. De Britse gezondheidsdienst NHS adviseert eveneens langzaam en diep te ademen en jezelf eraan te herinneren dat de aanval voorbijgaat en niet levensbedreigend is. Probeer niet krampachtig tegen alle sensaties te vechten. De gedachte dit mag niet gebeuren kan de angst juist verder aanjagen. Krijg je vaker paniekaanvallen, ga je situaties vermijden of ben je voortdurend bang voor een volgende aanval? Bespreek dit dan met je huisarts of een psycholoog. Paniekstoornissen zijn behandelbaar, onder andere met cognitieve gedragstherapie. 

Zo help je iemand met een paniekaanval

Voor een omstander kan een paniekaanval behoorlijk schrikken zijn. Probeer zelf rustig te blijven en praat langzaam en met korte zinnen. Laat de ander weten dat je bij hem of haar blijft en dat de paniek weer zal zakken. Zeg liever niet: “Doe normaal, er is toch niets aan de hand?” De angst voelt op dat moment namelijk heel echt. Je kunt helpen door samen rustig te ademen of de aandacht te verleggen naar wat er op dat moment te zien, horen en voelen is. Twijfel je of het wel een paniekaanval is? Neem lichamelijke klachten dan serieus. Pijn op de borst, ernstige benauwdheid of duizeligheid kunnen namelijk ook een andere oorzaak hebben. Zeker als iemand dit voor het eerst meemaakt, de klachten anders zijn dan normaal of je het niet vertrouwt, is het verstandig om medische hulp in te schakelen.