Twijfel? Het antwoord ligt niet diep vanbinnen, maar in wat je doet

Twijfel hoort bij het leven, maar kan behoorlijk in de weg zitten als je voor een belangrijke keuze staat. Want wat als je verkeerd kiest, spijt krijgt of een kans laat liggen? Voor je het weet blijf je wikken en wegen en gebeurt er helemaal niets. Psychotherapeut en coach Carien Karsten werpt daar een verfrissend ander licht op. In haar boek Uit je twijfel: de kunst van kiezen laat ze zien dat twijfel geen obstakel hoeft te zijn, maar je juist verder kan helpen. Wij gingen met haar in gesprek.

Twijfel? Het antwoord ligt niet diep vanbinnen, maar in wat je doet

Psychotherapeut Carien Karsten studeerde rechten en klinische psychologie, maar haar nieuwsgierigheid reikt een stuk verder. Ze houdt ervan nieuwe dingen te ontdekken, onderzoek te doen en samen met anderen iets op te zetten. Zo had ze jarenlang een eigen bedrijf voor burn-outbehandeling en werkte ze ook een tijd in het recht. Daarnaast volgde ze colleges en werkgroepen filosofie. Niet alleen interessant, maar ook bepalend voor haar leven: in de collegebanken leerde ze haar man kennen. Dit jaar vierden ze samen met familie, kinderen en kleinkinderen dat ze alweer 46 jaar getrouwd zijn. Diezelfde nieuwsgierigheid vormt de basis van haar nieuwste boek, waarin ze twijfel vanuit een verrassend perspectief bekijkt.

Vertel, waarom dit boek?

Carien: ‘In mijn praktijk zie ik veel mensen met twijfel. Ik wilde twijfel niet meer zien als een probleem waar je vanaf moet, als een stoornis, maar als een ervaring die je ook wat kan brengen. Twijfel kan je inzicht geven in wat er speelt, wat je belangrijk vindt en welke mogelijkheden er voor je openliggen.’

Als je de term ‘twijfel’ uit moet leggen, hoe zou je dat doen?

‘Twijfel is onzekerheid over welke weg je wilt inslaan. Dat kan ertoe leiden dat je stil blijft staan, uit angst de verkeerde weg in te slaan. Maar je kunt het ook gebruiken om te kijken wat je kunt ontdekken over die verschillende wegen, wat je aanspreekt en waarom, en wat je eens zou kunnen proberen.’

Waarom is het zo’n nare plek om in te verblijven?

‘Twijfel is alleen naar als je erin blijft steken. Als je twijfelt of iets waar is of niet, kun je in je stoel blijven zitten en daarover blijven dubben. Maar je kunt ook op onderzoek uitgaan en kijken wat je te weten kunt komen. Zodra je twijfel als een gezonde nieuwsgierigheid gaat zien, kun je er plezier in krijgen. Een voorbeeld. Ik kreeg onlangs een aanmelding van iemand die met pensioen is gegaan. Ze twijfelt over wat ze gaat doen, voelt zich vastlopen en geniet niet van wat er mogelijk is. Ze komt tot niets en is boos op zichzelf. Bij haar hielp het om na te gaan wat ten grondslag lag aan de twijfel: boosheid over hoe het vertrek was gegaan. Die boosheid richtte ze tegen zichzelf, dat voelde als heel pijnlijk. Toen ze die kon loslaten, en voelde wat voor haar belangrijk was, kon ze als eerste stap een paar dagen weg boeken. Met een vriendin is ze toen gaan wandelen in Schotland.

Wat ik in het boek laat zien, is hoe je die nieuwsgierigheid volgt en wanneer je besluit dat je genoeg weet. Ook gaat het erom dat je leert verdragen dat je niet alles weet of kunt voorzien. Misschien krijg je daar zelfs plezier in. Dat opent ruimte voor het experiment. Zo maak je van je leven een spel en neem je afscheid van de vermoeiende wens om steeds maar het juiste te doen. Als er al een juiste oplossing is, dan is het de keuze die je maakt.’

Waar twijfelen mensen het meest over?

‘Twijfel is een universeel gegeven, maar ieder twijfelt op zijn eigen manier. Dat heeft te maken met de dingen die je belangrijk vindt, maar zeker ook met de schema’s in je hoofd waarmee je naar de wereld kijkt. In het boek onderscheid ik zeven twijfeltypes, waaronder de angstige twijfelaar, de machteloze twijfelaar en de pleasende twijfelaar. Ieder twijfeltype heeft zijn eigen gevoelens, angsten en verlangens. Zo voelt de ‘zichzelf wegcijferende twijfelaar’ zich steeds onzeker en is bang dat de eigen behoeften er niet toe doen. Dan verlang je van een keuze dat het je in contact brengt met je eigen gevoel. Maar zolang je blijft steken in dat schema van de zichzelf wegcijferende twijfelaar, zal dat niet gebeuren. En zo blijf je maar twijfelen.

Tot je besluit iets grappigs of iets kleins te bedenken dat je in contact kan brengen met je eigen gevoel en daarmee gaat experimenteren. Of neem de overkritische twijfelaar, die heeft altijd het gevoel: het kan beter. Dat komt voort uit de angst om niet perfect te zijn. Als je erachter komt dat dat bij jou zo werkt, dan kun je óf denken: goed genoeg is goed genoeg, óf voor de lol iets proberen te bedenken dat helemaal perfect is. En als je er dan bij stilstaat waarom je denkt dat het perfect is, besef je waarschijnlijk al snel dat perfectie alleen bestaat binnen een bepaald perspectief en dat pure perfectie niet bestaat. Dus dan hoeft het ook niet meer perfect te zijn wat je doet of waar je voor kiest.’

Wat kan een periode van twijfel je brengen?

‘Inzicht, zelfkennis en relativeringsvermogen.’

Is het niet zo dat we, als we echt diep naar binnen durven kijken, eigenlijk al weten wat het antwoord is, ook al zitten we daar niet op te wachten?

‘Het idee dat er “diep van binnen” een antwoord te vinden valt, lijkt me een grote valkuil. In plaats van je blik naar buiten te richten en te onderzoeken wat er speelt en welke mogelijkheden je hebt, blijf je angstig naar binnen staren. De waarheid ligt in het handelen en niet in een verscholen hoek “diep van binnen”.’

Kun je daar een concreet voorbeeld van geven?

‘Een cliënte van eind dertig was jarenlang opgegaan in haar carrière. Haar relatie van acht jaar was net voorbij toen ze besefte: als ik kinderen wil, is het nu of nooit. Ze had donorzaad in de vriezer liggen, maar twijfelde of ze dat wilde gebruiken en alleenstaand moeder wilde worden. Tegelijkertijd ging ze daten, alleen klikte het steeds niet. Mannen tot wie ze zich aangetrokken voelde, wees ze af omdat er altijd wel iets mis was: een tattoo, een lager opleidingsniveau, het verkeerde kapsel. Voor haar werkte het bevrijdend toen we afspraken dat ze een tijdje alleen maar “foute” mannen zou daten. In plaats van vooraf te bedenken waarom iemand niet geschikt was, ging ze onderzoeken wat er gebeurde als ze het gewoon probeerde. Daarmee werd haar gezonde nieuwsgierigheid weer geprikkeld.

Een andere cliënt voelde zich vastzitten in zijn relatie. Zijn partner wilde graag samenwonen en kinderen. Hij wilde dat zelf ook, maar wist niet of hij het met háár wilde. Hij hield van haar en vond haar lief, zorgzaam en loyaal, maar was tegelijkertijd bang een deel van zijn vrijheid kwijt te raken. Een oefening uit mijn boek hielp hem verder: stel je voor dat je tien jaar verder bent en terugkijkt op hoe je je nu voelt. Van welke keuze verwacht je dan de minste spijt? Daardoor zag hij ineens meer mogelijkheden. Samen een kind krijgen hoefde bijvoorbeeld niet te betekenen dat hij al zijn vrijheid moest opgeven. Hij kon ook een eigen studio houden, waar hij zich kon terugtrekken en gitaar kon spelen.

Dat is wat ik bedoel met handelen. Je hoeft het antwoord niet eerst volledig te kennen. Door te onderzoeken, te experimenteren en andere mogelijkheden toe te laten, ontdek je wat bij je past.’

Wat helpt om te durven kiezen?

‘Op onderzoek uitgaan, kijken wat je mogelijkheden zijn en ergens voor kiezen. En wat ook helpt, is om je keuze als spel op te vatten. Je hoeft niet altijd meteen in het diepe te springen. Probeer gewoon eerst eens uit om bijvoorbeeld met een ander type mensen te gaan daten, of ga praten met mensen die het werk doen dat jij misschien ook wilt doen. Of stel je gewoon een paar dagen voor dat je een bepaalde keuze al hebt gemaakt. Word je daar blij van of niet? Het gaat steeds om een mix van jezelf serieus nemen, door de mogelijkheden te onderzoeken, en tegelijkertijd het leven ook als een spel op te vatten waarin je stappen zet die je verder brengen. Waarheen? Dat zie je later wel.’

Wat kan kiezen je brengen, los van of het uiteindelijk ‘een goede keus’ blijkt te zijn?

‘Het hoofdstuk in mijn boek “Het voordeel van de twijfel” gaat daarover. Als je eenmaal inziet dat je met het maken van een keuze altijd voor onzekerheid kiest, anders is er geen sprake van een keuze, dan krijg je ook oog voor de onverwachte effecten van de keuzes die je maakt. Als je je twijfel gebruikt om uiteindelijk tot keuzes te komen, dan scheelt dat ook weer een hoop stress. Als je twijfel serieus neemt en het als aanzet ziet om de belangrijke vragen te stellen, zoals: wat is, wat telt en wat kan, dan levert dat ook een hoop kennis van de wereld op en vooral veel zelfkennis. Bovendien kan twijfel je creatiever maken, doordat je naar nieuwe onverwachte mogelijkheden zoekt en meer geneigd bent om dingen uit te proberen. Ook kan het je veel opleveren als je leert je twijfel met anderen te delen. Vooral met mensen uit een andere generatie die weer andere dingen belangrijk vinden dan die voor jou belangrijk zijn.’

Wat gebeurt er als je in staat bent om te kiezen?

‘Als je in staat bent om je twijfel te gebruiken, om op onderzoek uit te gaan en verschillende alternatieven te bedenken, ervaar je het plezier van nieuwe keuzes maken. Je maakt een nieuwe koppeling: twijfel is niet langer een last of iets waardoor je faalt, maar een aanzet tot jezelf beter leren kennen.’

Wil je nog een mooie quote of laatste wijze raad meegeven?

‘Denk de eerstvolgende keer dat je ergens over twijfelt: hoera! Weer een kans om erachter te komen wat er speelt, wat ik belangrijk vind en welke mogelijkheden ik heb. Eens kijken wat ik nu weer kan bedenken om te gaan doen.’

Meer lezen? Uit je twijfel: de kunst van kiezen van Carien Karsten is voor € 23,99 verkrijgbaar bij bol.com.