De kracht van rituelen: hoe kleine handelingen grote veranderingen draaglijk maken

Grote veranderingen kunnen je van het ene op het andere moment uit het lood slaan. Je hoofd begrijpt misschien dat je leven veranderd is, maar gevoelsmatig ben je nog niet zover. Juist in dat niemandsland tussen wat was en wat komen gaat, bieden rituelen houvast.

Sommige grote veranderingen kiezen we zelf. Andere overkomen ons. We gaan samenwonen, verhuizen of beginnen aan een nieuwe baan. Maar we krijgen ook te maken met een scheiding, ziekte, verlies van gezondheid, een miskraam, kinderen die het huis verlaten, ouder wordende ouders of het overlijden van iemand van wie we houden. Wat deze gebeurtenissen met elkaar gemeen hebben, is dat er een duidelijke ‘ervoor’ en ‘erna’ ontstaat. Gisteren was je getrouwd, vandaag ben je gescheiden. Je was gezond en ineens ben je patiënt. Het huis waar je twintig jaar woonde was thuis en nu staan je spullen in verhuisdozen. Je moeder was degene die je altijd kon bellen en opeens is ze er niet meer. Ons verstand kan misschien begrijpen dat iets veranderd is, maar gevoelsmatig lopen we daar vaak op achter. Grote veranderingen kunnen daarom behoorlijk ontregelend zijn. Ze raken niet alleen onze dagelijkse routines, maar soms ook ons gevoel van identiteit en veiligheid. Wie ben ik als ik niet meer iemands partner ben? Wie ben ik als mijn lichaam niet meer kan wat het vroeger kon? Waar hoor ik thuis? Hoe ziet mijn leven eruit zonder die ander?

Wat is een ritueel eigenlijk?

Bij het woord ritueel denk je al snel aan religieuze ceremonies, een huwelijk of een begrafenis. Maar een ritueel kan veel kleiner zijn. In essentie is het een handeling waaraan we bewust betekenis geven. Dat kan iets collectiefs zijn, zoals samen rond een tafel zitten en herinneringen ophalen. Maar ook iets heel persoonlijks: bloemen naar een bepaalde plek brengen, ieder jaar op dezelfde dag een kaars branden, iets begraven, een sieraad dragen, muziek draaien of een brief schrijven en verbranden. Het verschil met een gewone handeling zit vooral in de intentie. Je doet iets omdat het symbool staat voor iets wat je wilt markeren, eren, verwelkomen of juist achter je wilt laten.

Een brug tussen wat was en wat komt

Juist bij grote veranderingen kunnen rituelen fungeren als een soort brug. Rouwdeskundigen beschrijven verlies niet als iets wat we simpelweg moeten ‘verwerken’ om vervolgens weer de oude te worden. Een ingrijpend verlies verandert ons leven en vraagt om het vinden van een nieuw evenwicht. Rouw is bovendien heel persoonlijk: er bestaat geen vaste volgorde en geen voorgeschreven tijd waarin dat nieuwe evenwicht bereikt moet zijn. Een ritueel kan zo’n overgang zichtbaar en voelbaar maken. Daarom kennen vrijwel alle culturen rituelen rond overlijden. We komen samen, spreken woorden uit, dragen bepaalde kleding, zingen, eten, leggen bloemen neer of steken kaarsen aan. Het verdriet verdwijnt daardoor niet, maar we kunnen iets doen op een moment waarop we aan de werkelijkheid zelf weinig kunnen veranderen. Rituelen kunnen bovendien helpen om stil te staan bij wat verloren is gegaan én bij wat blijft. Binnen moderne rouwkunde wordt rouwen dan ook niet simpelweg gezien als ‘loslaten’. De band met iemand die is overleden kan in een andere vorm onderdeel blijven van het veranderde leven.

We rouwen om meer dan mensen

Interessant is dat zo’n ritueel niet alleen betekenis kan hebben na een overlijden. Ook een scheiding is een afscheid. Net als met pensioen gaan, je vruchtbaarheid verliezen, emigreren, je huis verkopen of door ziekte afscheid moeten nemen van wat je lichaam vroeger kon. Niet ieder verlies wordt als rouw herkend. En juist daardoor gaan we soms veel te snel door. De verhuisdozen worden uitgepakt. De scheidingspapieren ondertekend. De behandeling gestart. De nieuwe baan begonnen. Praktisch gezien is de overgang gemaakt. Emotioneel misschien nog helemaal niet. Een ritueel nodigt je uit om daar bewust bij stil te staan: dit was belangrijk voor mij, dit eindigt nu en ik neem het op mijn manier mee naar wat hierna komt.

Je kunt je eigen rituelen maken

Er zijn geen regels voor het maken van een eigen ritueel. Na een scheiding kun je bijvoorbeeld samen met vrienden koken en bewust proosten op het begin van een nieuwe periode. Bij een verhuizing kun je voor de laatste keer door alle kamers lopen en herinneringen opschrijven. Na ziekte kun je iets planten als symbool voor herstel of juist voor het leven dat veranderd is. Op de sterfdag van iemand die je mist kun je ieder jaar diens lievelingsgerecht maken. Deze kleine, maar betekenisvolle handeling helpen om stil te staan bij wat was en je langzaam open te stellen voor wat komen gaat.