Met haar scherpe pen en frisse blik is Aya Sabi (1995) uitgegroeid tot een van de meest krachtige stemmen in de hedendaagse literatuur. In haar nieuwe boek Zo zingt de pijn – Van intergenerationeel trauma naar intergenerationele troost onderzoekt ze hoe pijn en intergenerationeel trauma hun sporen nalaten in ons leven en waarom we verhalen van troost nodig hebben om daar niet in vast te blijven zitten. Hieronder vast een preview uit haar mooie werk.
Intergenerationeel trauma: waarom we nieuwe verhalen van troost nodig hebben
Aya: Ik vraag me af: moet er geen woord zijn voor de pijn die niet gebeurt, voor het trauma dat uitblijft? Ons brein is zo geëvolueerd dat negatieve herinneringen een sterker geheugenpad veroorzaken. Deze negatieve herinneringen worden niet alleen in ons brein centraal gesteld, maar ook in ons leven. In het bouwen van onze eigen identiteit, in de verhalen die we over onszelf maken, over de mensen die voor ons kwamen, in hoe we tegen onszelf praten: altijd cirkelen we met de taal rond de pijn. Zo ook met het intergenerationele trauma dat de laatste jaren veel besproken werd. Een kind wordt geboren in de omgeving van de moeder, en wanneer haar lichaam die omgeving als onveilig beschouwt door een verhoogd stressniveau, probeert de natuur het kind voor te bereiden op die stress. Het kind erft een verhoogde gevoeligheid voor stress om beter aangepast te zijn aan de gevaarlijke omgeving. Maar wat als die stress geen hongersnood is, maar slechts een overvolle mailbox of zelfs de stress van de (over)grootmoeder? Dan is het gevaar al generaties uit de wereld verdwenen, maar zit het nog altijd in de lichamen van de nakomelingen.
Ontstaan intergenerationeel trauma
Intergenerationeel trauma ontstaat niet enkel in een ver verleden, het kan het fundament zijn waarop een gezin wordt gebouwd. De overdracht van trauma is een samenspel van biologische en psychosociale elementen: het gedrag van de ouders, de opvoeding. Het is een opeenstapeling van pijn waaruit nieuwe pijn geboren wordt. Mensen die in hun jeugd geweld hebben meegemaakt lopen daarmee meer risico om later zelf ook gewelddadig gedrag te vertonen. Zo zingt pijn door generaties. Heel mijn leven was het voor mij een vanzelfsprekendheid dat je enkel van deze pijn loskwam door een verhaal te scheppen, dat verhaal met anderen te delen, je pijn een vorm te geven. Lange tijd dacht ik dat ik me enkel uit de pijn kon praten. Tot ik besefte dat ik zelf niets anders had gedaan dan over de pijn denken, praten, schrijven, maar dat de pijn nooit minder werd.
Trauma, identiteit en intergenerationeel trauma
Kan het ook zo zijn dat we ons met al dat praten de pijn juist toe-eigenen, het van ons maken, barricaderen, beschermen, er een identiteit rond bouwen? Is het zo dat we juist door onze ervaringen rond pijn in een verhaal van pijn vast te beitelen, ook wie we zijn vastzetten in pijn? En als verhalen over pijn zo krachtig zijn dat ze ons in een identiteit van pijn vastzetten, kunnen we dan het omgekeerde doen: spreken in een taal van troost?
Soms kijk ik naar hoe niemand zich op de sporen legt, hoe de trein op tijd het station binnenrijdt, hoe de lucht niet naar beneden valt, de aarde niet botst of openscheurt. Ik vraag me af: moet er geen woord zijn voor de pijn die niet gebeurt, voor het trauma dat uitblijft? Ons brein is zo geëvolueerd dat negatieve herinneringen een sterker geheugenpad veroorzaken. Deze negatieve herinneringen worden niet alleen in ons brein centraal gesteld, maar ook in ons leven. In het bouwen van onze eigen identiteit, in de verhalen die we over onszelf maken, in hoe we tegen onszelf praten: altijd cirkelen we met de taal rond de pijn. Heel mijn leven was het voor mij een vanzelfsprekendheid dat je enkel van pijn loskwam door een verhaal te scheppen, dat verhaal met anderen te delen, je pijn een vorm te geven. Lange tijd dacht ik dat ik me enkel uit de pijn kon praten. Dat is wat ik zag in films, in boeken; elk personage lag op een bruine therapeutensofa te praten over… pijn. Tot ik besefte dat ik zelf niets anders had gedaan dan over de pijn denken, praten, schrijven, maar dat de pijn nooit minder werd. De pijn bleef altijd even scherp als een net uitgepakt mes.
Wat ik veranderde
1. De ene goede dag is de andere goede dag niet
Na een goede dag vertelde ik thuis niets. Ik beschreef de dag als ‘goed’. Wanneer ik iets naars had meegemaakt, vertelde ik daar zo gedetailleerd mogelijk over, opnieuw en opnieuw. Nu kom ik thuis en vertel ik in detail waarom een goede dag een goede dag is. Het vraagt om een nieuwe taal: wat maakte dat de dag goed was? Niet wat er niet gebeurde, maar wat er wél gebeurde. Ik zit op een bank en een aantal zwarte vogels kondigen de zonsondergang aan, ze vliegen in grote cirkels door de lucht, verdwijnen, verzamelen zich weer boven mij, iedere keer dat ze terugkomen, zijn ze met meer, wordt de cirkel groter, de lucht donkerder. Wanneer ze weer verdwijnen, denk ik dat ze een plek hebben gevonden om de naderende nacht door te komen, maar dan komen ze weer terug, in een grotere cirkel, met nog meer vogels. Dit gebeurt zo’n tien keer. Ik zoek naar woorden om zo goed mogelijk te beschrijven hoe de vogels vogels waren en wat het zegt over hoe ik mens ben. Ik gebruik de taal niet meer enkel om een spannende anekdote te vertellen of een nare gebeurtenis. Ik gebruik de taal nu ook meditatief, herhalend, affirmatief, om mezelf te herinneren aan hoe veilig de wereld kan voelen. Dat kan soms saai zijn, en dat is oké.
2. Hoe praat je tegen jezelf?
‘Wees mild voor jezelf’, adviseerden anderen me vaak. ‘Hoe zou je tegen een vriendin praten in dezelfde situatie?’, vroegen ze ook, en ik wist perfect hoe ik tegen een vriendin moest praten, maar bij mezelf raakte ik de mildheid in mijn stem kwijt. Nu zeg ik: ‘ik heb een kritische stem in mijn hoofd.’ Ik zeg nooit meer: ‘ik ben perfectionistisch, ik ben streng voor mezelf.’ Zo hou ik afstand. Die kritische stem wilde ik zoveel mogelijk het zwijgen opleggen. Ik oordeelde daarover, waardoor ik dubbel zo streng was. Ik veroordeelde mezelf omdat ik mezelf veroordeelde. Nu ben ik mild voor de kritische stem in mijn hoofd. Wanneer ik iets schrijf en de stem zegt ‘gooi weg, niet mooi’, zeg ik: ‘ik voel dat je me ergens voor wil beschermen, bedankt, maar ik kan dit.’ En als vanzelf wordt de kritische stem steeds minder luid, omdat ik het niet meer wegduw, maar accepteer.
3. Troost groter dan de pijn
Als we troostend zijn voor onze pijn, wordt er een afstand ingebouwd tussen wie wij zijn en wat ons overkomen is. Zo wordt het trauma ingekapseld in mildheid en compassie. Troost is een ruimte die we maken en daar is pijn een deel van. Dit betekent vanzelfsprekend dat troost altijd groter is dan pijn. In dit nieuwe narratief is pijn een welkome gast, die komt en ook weer gaat. En zolang de pijn er is, onthouden we dat wij zoveel groter zijn dan wat ons ooit overkwam.
Meer lezen? Aya Sabi’s boek Zo zingt de pijn – Van intergenerationeel trauma naar intergenerationele troost is nu verkrijgbaar. 👉 Bekijk hier het boek.
Mis nooit meer iets van Holistik!
Schrijf je in voor onze newsletter & never miss a single story.Ja, houd mij op de hoogte!
Foto credits Aya Sabi: Jildiz Kaptein
