Etty Hillesum: hoe ze zelfs in de donkerste tijd haar innerlijke vrede bewaarde

Hoe vind je innerlijke vrede in een tijd waarin de wereld om je heen steeds donkerder wordt? Etty Hillesum leefde tijdens de Tweede Wereldoorlog als Joodse vrouw in Amsterdam, terwijl de vervolging door de nazi’s steeds verder haar leven binnendrong. Toch schreef ze over dankbaarheid, liefde en een diepe rust in zichzelf. Zelfs toen ze de mogelijkheid kreeg om onder te duiken, koos ze ervoor het lot van haar volk te delen en anderen in Westerbork bij te staan. Waar haalde ze die grote innerlijke kracht vandaan?

Etty Hillesum: hoe ze zelfs in de donkerste tijd haar innerlijke vrede bewaarde

Wie was Etty Hillesum?

Jolande: Etty Hillesum leefde ruim tachtig jaar geleden als jonge, vrijgevochten en intelligente Joodse vrouw in Amsterdam. Ze verslond de werken van haar geliefde schrijvers Rilke en Dostojevski, had relaties met oudere mannen en genoot van diepgaande gesprekken met haar rijke vriendenkring over filosofie, psychologie en spiritualiteit. In haar dagboeken word je als lezer meegenomen in een indrukwekkende innerlijke ontwikkeling. Hillesum beschrijft openhartig haar emotionele worstelingen, relaties en onzekerheden, maar ook hoe ze gaandeweg een steeds diepere innerlijke rust en Godsbeleving ontwikkelt. Etty hield van literatuur. Passages die haar raakten, schreef ze over in haar dagboek en gebruikte ze als vertrekpunt voor haar eigen reflecties. Ze vormden een rijke voedingsbodem voor haar innerlijke leven. Ook de oorlog werd een belangrijke katalysator voor haar spirituele ontwikkeling. Een oorlog zet het leven op scherp en kan ongekende krachten in mensen aanboren.

De bijzondere relatie met Julius Spier

In 1941 begon Etty een therapietraject bij de psychochiroloog (een therapeut die karakter en persoonlijkheid onder meer aan de hand van handlijnen analyseerde) Julius Spier. Spier voedde haar bewustzijn met thema’s als acceptatie, meditatie en religie. Ze kregen een intense relatie met elkaar, aanvankelijk als leermeester en leerling en later ook als geliefden. Twee mensen die, ondanks het grote verschil in leeftijd en rol, spiritueel sterk met elkaar verbonden raakten. Mede gevoed door haar relatie met Spier ontwikkelde Etty een heel eigen Godsbeleving, waardoor zij veiligheid, liefde en geborgenheid kon ervaren terwijl de wereld om haar heen steeds donkerder werd. Etty ervoer God als een stil huis waarin zij kon schuilen. Zij schreef:

‘Dit is eigenlijk onze enige morele taak: in zichzelf grote vlaktes van rust ontginnen, steeds meer rust, zodat men deze rust weer kan uitstralen naar anderen. En hoe meer rust er in de mensen is, des te rustiger zal het ook in deze opgewonden wereld zijn. En hiermee is misschien het meest volkomen uitgedrukt mijn levensgevoel: ik rust in mijzelve. En dat mijzelve, dat allerdiepste en allerrijkste in mij, waarin ik rust, dat noem ik ‘God’.’*

Geen vlucht uit de werkelijkheid

Critici hebben zich afgevraagd of bij Etty sprake was van dissociatie of een vorm van spirituele bypass. Maar ze was zeker niet blind voor de donkere realiteit om haar heen. Ze werkte voor de Joodse Raad en liet zich op eigen verzoek overplaatsen naar doorgangskamp Westerbork, waar ze zich inzette voor anderen. Hoewel ze de mogelijkheid had om onder te duiken, koos ze ervoor dat niet te doen. Ze wilde het lot van haar volk delen en mensen in Westerbork zo lang mogelijk bijstaan. Etty keek het donker aan en doorvoelde het. Haar Godsbeleving hielp haar om ondraaglijk lijden te dragen. Daardoor kon ze het wreedste en het mooiste naast elkaar laten bestaan. Lijden zag zij als een onlosmakelijk onderdeel van het leven: radicale acceptatie en overgave. Zij schreef:

‘Men moet zich innerlijk bevrijden van alles, van iedere verstarde voorstelling, van ieder leuze, van iedere gebondenheid, men moet de moed hebben om alles los te laten, iedere norm en ieder conventioneel houvast, men moet de grote sprong in de kosmos durven wagen en dan, dan is het leven zo eindeloos, rijk en overvloeiend, zelf tot in z’n diepste lijden.’

Van Westerbork naar Auschwitz

Op 7 september 1943 werd Etty vanuit kamp Westerbork samen met haar ouders en broer Mischa in een overvolle trein naar Auschwitz gedeporteerd. Wat er precies met haar gebeurde na aankomst in Auschwitz is niet bekend. Haar officiële overlijdensdatum werd na de oorlog vastgesteld op 30 november 1943. Haar dagboeken bleven achter. In 1981 verscheen een selectie daaruit onder de titel Het verstoorde leven. Sindsdien zijn talloze mensen in de ban geraakt van Etty Hillesum. Theologen voelen zich aangetrokken tot haar Godsbeleving. Filosofen proberen haar denken en levenshouding te doorgronden. Feministen vinden inspiratie in haar vrije omgang met liefde en seksualiteit en in de eigenzinnige keuzes die ze maakte in een tijd waarin voor vrouwen heel andere conventies golden. Humanisten vinden inspiratie in haar diepe solidariteit met de lijdende medemens.

Kiezen voor liefde in een tijd van haat

En ik bewonder Etty om de moed waarmee ze haar eigen pad durfde te volgen. In een tijd waarin de lucht doordrongen was van angst en haat, koos zij voor liefde en vrede. In een tijd waarin haar volk alles werd ontnomen, kon zij óók de schoonheid van de jasmijn in haar achtertuin blijven zien. Zij schreef:

‘En een vrede kan alleen een echte vrede worden later, wanneer eerst ieder individu in zichzelf vrede sticht en haat tegen medemensen, van wat voor ras of volk ook, uitroeit en overwint en verandert in iets, dat geen haat meer is, misschien op den duur wel liefde, of is dat misschien wat veel geëist? Toch is het de enige oplossing.’

Etty Hillesum laat ons zien dat we een keuze hebben. Altijd. Wil je zelf in haar wereld stappen? Een selectie uit haar dagboeken en brieven is te lezen in Het verstoorde leven. De serie Etty brengt haar verhaal op inspirerende wijze in beeld op NPO.

Over de auteur
Jolande van Bokhorst woont met haar man en drie dochters in de Achterhoek. Samen zijn ze de ondernemers achter retraitecentrum The Place to Be. Daarnaast werkt Jolande als GZ-psycholoog in haar eigen praktijk. Ze schrijft graag over wat haar raakt, verwondert en inspireert.

*Citaten in dit artikel zijn afkomstig uit Het verstoorde leven,