Wil jij in 2019 ontsnappen aan de onzichtbare klauwen van de consumptiemaatschappij? Een filosoof legt uit hoe

Heart + Soul
joost van beek, filosoof, thesis, kritisch denkvermogen, mens, consumptiemaatschappij
karlijn visser

Karlijn Visser
31.12.2018

Filosoof en ecopreneur Joost van Beek schreef onlangs zijn thesis over waarom het veranderen van ons consumptiegedrag zo ontzettend lastig is. En dat terwijl we weten hoe het er voor staat met de planeet: moeder aarde heeft enorm veel zin om even op adem te komen. Een interessante kwestie vonden wij, net als Joost. Zeker om hier dieper op in te gaan nu we aan het begin staan van een nieuw jaar. Joost dook zo’n twee jaar lang in het onderwerp en kwam tot een fascinerende conclusie: doordat wij continu ten prooi vallen aan verleidelijke aanbiedingen, etenswaar en schermen raken we ons kritisch denkvermogen kwijt. Iets dat desastreuze gevolgen kan hebben voor jouw menselijk potentieel en de aarde. Maar er is hoop. Lees gauw verder over hoe je jouw hebzucht (want heus, die hebben we als mens allemaal) in 2019 kunt transformeren naar iets moois; dat vele malen groter is dan jijzelf en helend voor zowel mens, dier en de natuur. 

Wil jij in 2019 ontsnappen aan de onzichtbare klauwen van de consumptiemaatschappij? Een filosoof legt uit hoe

oost van beek, filosoof, thesis, kritisch denkvermogen, mens, consumptiemaatschappijDe Franse filosoof Dany-Robert Dufour (1947) betoogt in zijn boek ‘The Art Of Shrinking Heads‘ dat de menselijke conditie wezenlijk aan het veranderen is onder het kapitalisme. Een nieuw soort mens ontstaat en die mist kritisch denkvermogen. Het verlies hiervan leidt tot verlies van beoordelingsvermogen over wat waar en onwaar is en wat goed of fout is. De nieuwe mens is wisselvallig, a-kritisch, psychotisch, is ontvankelijk voor consumptie-impulsen en is gericht op het direct bevredigen van verlangens. Ze gaat gewillig op in een eindeloos consumptieproces. Ai!

Veranderende mens

Het resultaat van onze moderne levensstijl is niet alleen de puinhoop van afval en vervuiling in de wereld, maar ook dat er iets essentieels verandert in ons menszijn. Dat is een interessante ontdekking. De combinatie van kritisch onvermogen en het onbegrensd verlangen dat overslaat in hebzucht, maakt deze nieuwe mens niet in staat om de vraagstukken van onze tijd doortastend aan te pakken en helpen we de planeet naar de filistijnen.

Waarom is je consumptiegedrag veranderen zo moeilijk?

Ik kies voor een filosofische invalshoek om deze vraag te beantwoorden. Specifiek heb ik in mijn thesis gekeken naar deze vraag in relatie tot de gevolgen voor al het leven op aarde. We beseffen wel dat onze levensstijl desastreus is, maar veranderen is moeilijk en gaat langzaam. Al in 1972 publiceerde de Club van Rome het rapport ‘Limits to Growth‘. Daarin wordt een toekomstbeeld geschetst waarin grondstoffen opraken en het milieu overbelast raakt door bevolkingsgroei en toegenomen consumptie. Wij leven inmiddels in dit toekomstbeeld, en ik concludeer dat er niet genoeg gezamenlijke wereldwijde maatregelen zijn genomen om te voorkomen waar we nu zijn. De wereldwijde ecologische schade gaat me aan het hart en ik maak me dagelijks zorgen over de toekomst. Vandaar dus de keuze voor dit onderwerp.

Jezelf spiegelen aan reclames

Onder het kapitalisme kon de consumptiemaatschappij tot ongekende hoogte groeien. Het gaat al lang niet meer alleen om materialisme, maar veel meer om het opdoen van gelukservaringen. Door consumptie verkrijgen we identiteit en status. We spiegelen onszelf aan reclames en definiëren onszelf aan de hand van koopwaren en ervaringen. Sociale verbanden verschuiven naar verbanden tussen koopwaren en daarmee ook hoe we onszelf bezien. Vervreemding is het resultaat. Niet alleen van elkaar, maar ook van onszelf. Mensen worden zwevende, a-kritische consumenten die alle kanten uit gestuurd kunnen worden en het wel prima vinden zolang niemand hun natje en droogje bedreigt. Deze nieuwe mens mist grond onder zijn voeten, omdat betekenisvolle maatschappelijke instituties (zoals familie, de kerk en verenigingen) zijn afgebroken die een samenleving of cultuur waarden-vol maken. Juist op die betekenisvolle plekken vindt de vorming plaats tot ‘goede’ mensen.

Mis nooit meer iets van Holistik!

Schrijf je in voor onze newsletter & never miss a single story.
Ja, houd mij op de hoogte!

Verbinding door levensvragen

Een mens heeft grond onder zijn voeten nodig om zichzelf iets te onthouden (denk aan eten, drank, kleding, etc.). Dit gebeurt op basis van waarden of een gedeeld symbolisch verhaal. Samenlevingen hebben altijd een gemeenschappelijk verhaal gehad, maar tegenwoordig ontbreekt deze diepgang en verbinding. Een gezamenlijk verhaal verbindt en beantwoordt existentiële levensvragen. Dat kan de consumptiemaatschappij niet, want dat heeft voornamelijk het verhaal van de consumptie in zich. Het ontbreken van een gemeenschappelijk verhaal en structuren leidt tot het verlies van belangrijke sociale waarden. Oscar Wilde schreef het treffend in het boek ‘The Picture of Dorian Gray’: “Nowadays people know the price of everything and the value of nothing.”

Afname van kritisch denkvermogen

Kritisch denkvermogen is nodig om verder te kijken dan je eigen verlangen en in te schatten of iets goed voor je is en wat (on)waar is. Die capaciteit is volgens Dufour hard aan het afnemen. Met name door de komst van schermen in het familieleven. In plaats van dat moeder of opa een verhaal vertelt met betekenis, brengen we veel meer tijd door achter schermen en minder met elkaar. Televisie neemt de ouderlijke rol over en laat kinderen al op jonge leeftijd kennis maken met koopwaren en geweld. Commerciële merken maken slim gebruik van de moderne communicatiemiddelen en bepalen de nieuwe normen en waarden voor jonge mensen. Merken zijn bedreven geworden in het creëren van trends en denkbeeldige identificaties. Ze worden braaf gevolgd door massa’s a-kritische consumentengroepen die op zoek zijn naar identiteit, houvast en vervulling. Daarnaast doet televisie nog iets anders. In de doorgegeven verhalen van opa zat een keur aan overtuigingen, rituelen, geloof, kennis en sociale omgangsvormen. In de interactie (met elkaar praten) tussen generaties wordt ook het unieke menselijke talent van het spreken doorgegeven. Dat valt deels weg. Niet alleen spreekvaardigheden raken onder ontwikkeld, maar daaraan gerelateerd zitten luister-, schrijf- en leesvaardigheden. Een gevolg daarvan is dat participeren in het maatschappelijk debat moeilijk wordt. Want hoe druk je jezelf uit? En hoe ga je de ander begrijpen?

Loskomen van verlangen

Is het wel mogelijk om ons consumptiegedrag te veranderen? Ja. Net als het loskomen van de begeerte die de mens drijft. Verlangen is een diep sturend mechanisme. René Girard (1923-2015, Franse antropoloog en filosoof) noemt hebzucht de grondstof voor de consumptiemaatschappij. Het is het afgunstige, onverzadigbare verlangen om te bezitten wat een ander ook heeft. En het liefst ietsje meer. Begeerte (verlangen) slaat om in hebzucht als je geen kritisch denkvermogen meer hebt en niet in staat bent om zelf te beslissen in dit proces. Verlangen zit in ieder mens, maar hebzucht ontstaat pas als er geen begrenzing meer is. Het verlangen dat hebzucht wordt kenmerkt de nieuwe mens.

De hebzuchtige nieuwe mens

Volgens de stoïcijnen zijn het je verlangens die je humeur verstoren en je (kritisch) denken vertroebelen. Net als angst en emoties als verdriet en woede. Om die de baas te worden is zelfbeheersing vereist en dat is te bereiken door spirituele groei in de vorm van zelfonderzoek, meditatie, overdenken (filosoferen) en oefeningen in beheersing. De stoïcijnse filosofie wilde twee dingen bereiken; gemoedsrust en innerlijke vrijheid. In onze tijd wordt ingezet op de vrijheid van verlangen. Maar het is juist de bevrijding van verlangen die noodzakelijk is voor vrijheid.

Holistisch wereldbeeld

Het is waar, een betere wereld begint bij jezelf. Innerlijke verandering leidt tot een verandering van je levensstijl. Degenen die innerlijke vrijheid verworven hebben (door een spiritueel pad), zijn in staat verder dan zichzelf te denken. Ze kunnen hun verlangen beteugelen en zich inzetten voor het grotere geheel. Hun eigen belang is niet meer het belangrijkste. Ze kijken naar het belang van al het leven op aarde. Mensen die hun kritisch denkvermogen ten goede gebruiken, willen samen met anderen beslissingen nemen in het voordeel van al het leven op aarde, en al het leven wat na ons komt.

Goede voornemens voor 2019

Wil je met een gezond kritisch verstand het nieuwe jaar beginnen? Kijk dan eens naar deze suggesties.

1. Maak tijd vrij om alleen te zijn en naar jezelf te kunnen luisteren. Gewoon zitten, voor je uit staren en je gedachten laten gaan. Zorg dat je offline bent. Alleen gaan joggen of een serie kijken is dus niet met jezelf zijn, want je aandacht is ergens anders. Zo leer je jezelf beter kennen en kun je je leven beter in lijn brengen met wat je echt wilt. Een ander effect hiervan is dat je leert in rust te zijn en de wereld voorbij te laten razen zonder het gevoel te hebben mee te moeten doen.

2. Wat drijft jou en waarom? Vraag dat jezelf eens af. De ‘waarom vraag’ geldt voor alles wat je wilt en wat je doet. Ook als je geen voornemens hebt voor het nieuwe jaar. Drijfveren zijn trouwens niet altijd even prettig. Accepteer dat (oordeel niet) en ga dan uitzoeken welke drijfveren je zou willen omarmen.

3. Kijk eens of het je lukt om jezelf iets te onthouden. Iets kleins. Bijvoorbeeld een bonbon op een moment dat je die heel graag wilt. Of als je je Instagram account wilt checken. Lukt het je om het niet te doen? Geweldig! Je hebt zojuist aan innerlijke kracht gewonnen en je kritisch denkvermogen gebruikt. Dit kun je gaan opbouwen. Hoe meer innerlijke kracht, hoe makkelijker het je af gaat je verlangen de baas te worden en ‘nee’ of ‘ja’ te zeggen op belangrijke momenten. De volledige thesis van Joost lees je hier, inclusief zijn literatuurlijst. 

Wil je niets meer missen van Holistik?

Vergeet dan niet om ons ook te volgen op Facebook!
Ga naar facebook
Vond je dit een leuk artikel? Deel het!

Gerelateerde artikelen