Waarom reageer je soms anders dan je zou willen, juist op momenten die ertoe doen? In haar nieuwste boek Wijzer dan je denkt laat Daphne Feller, oprichter van BrainExplainers, zien hoe je brein onder druk werkt en waarom ingesleten patronen dan moeiteloos de overhand nemen. Ze vertaalt inzichten uit de neurowetenschap naar herkenbare situaties, zodat je beter begrijpt wat er in zulke momenten gebeurt. Hieronder vast een voorproefje uit haar boek.
Zo werkt je brein onder druk (en waarom je anders reageert dan je wilt)
Je neemt je voor om rustig te blijven. In een gesprek, op werk, thuis. En toch gebeurt het weer: je reageert scherper dan je bedoelt, klapt dicht of zegt juist niets terwijl je weet dat er iets gezegd moet worden. Pas achteraf denk je: waarom deed ik dat? Het lijkt alsof iets het van je overneemt. Onder druk schakelt je brein namelijk razendsnel over naar een automatische stand.
Wat er in je brein gebeurt bij spanning
Spanning hoeft niet groot te zijn om effect te hebben. Het kan zitten in een opmerking, een blik of een subtiel gevoel van beoordeling. Je brein registreert dat als mogelijk onveilig en zet direct een reactie in gang. Je zenuwstelsel schakelt mee en brengt je lichaam in een staat van paraatheid. In die staat verschuift de regie. Je reageert minder vanuit bewuste afweging en meer vanuit automatische patronen die in je brein en zenuwstelsel zijn opgeslagen. Die reacties zijn gericht op bescherming en gebaseerd op eerdere ervaringen, waardoor je soms anders reageert dan je op een rustig moment zou doen.
Denk aan een overleg waarin iemand je onderbreekt. Nog voordat je erover nadenkt, voel je irritatie opkomen of trek je je juist terug. Je systeem reageert direct op wat het als sociale dreiging ervaart (gehoord worden staat namelijk op het spel) en kiest een reactie die ooit heeft geholpen om daarmee om te gaan.
Automatische patronen: snel, maar niet altijd helpend
Onder druk val je vaak terug op bekende patronen. Pleasen, jezelf terugtrekken, de controle willen houden of juist snel in de verdediging schieten. Reacties die ooit zinvol waren en die niet altijd meer aansluiten bij wat er nu speelt. Ze gaan snel en kosten je relatief weinig energie (want herkenbaar), maar laten je soms achter met het gevoel dat je niet helemaal trouw was aan jezelf. Alsof je handelde vanuit een oud script.
Dat zie je bijvoorbeeld in momenten waarop je kritiek krijgt en direct in de verdediging schiet, terwijl je eigenlijk open wilde luisteren. Of wanneer je niets zegt, terwijl je voelt dat er iets speelt. In zulke situaties neemt een oud patroon het over, ontstaan vanuit eerdere ervaringen waarin het hielp om spanning of afwijzing te voorkomen.
Waarom inzicht later komt
Wat vaak verwarrend is: het besef komt pas achteraf. Eerst is er de reactie, daarna volgt de reflectie. Dat kan je als falen ervaren, maar het zegt vooral iets over de volgorde waarin je brein werkt. De automatische reactie is simpelweg sneller dan je bewuste denken. Pas wanneer de spanning afneemt, ontstaat er ruimte om terug te kijken. En juist daar begint iets te verschuiven.
Kleine verschuivingen maken verschil
Je kunt niet voorkomen dat je brein automatisch reageert. Wat wel verandert, is hoe je daarna met die reactie omgaat. Het begint met herkennen, zo dicht mogelijk op het moment zelf. Even opmerken: ik zit ergens in. Alleen dat al creëert een kleine afstand. Van daaruit ontstaat er meer ruimte. Misschien adem je net iets langer voordat je iets zegt. Misschien stel je een vraag in plaats van direct te reageren. Misschien merk je dat je wilt wegkijken en blijf je toch aanwezig. Het zijn kleine momenten die de richting veranderen van wat er gebeurt.
Herken dat je in een oud patroon zit
Een eerste aanwijzing zit vaak in je lichaam. Spanning in je schouders, een versnelde ademhaling, een knoop in je maag of juist de neiging om weg te kijken. Het zijn signalen dat je systeem ‘aan’ gaat, nog voordat je er woorden aan kunt geven. Ook je gedrag kan een hint zijn. Je praat sneller, wordt korter in je reacties, gaat pleasen of trekt je juist terug. Dat zijn momenten waarop je niet zozeer reageert op wat er nu gebeurt, maar op iets wat het in je raakt. Door daar op te letten, wordt het makkelijker om te herkennen: ik zit ergens in.
Meer ruimte tussen impuls en reactie
Gedrag ontstaat dus altijd in een context. Je reageert in relatie tot wat je brein op dat moment belangrijk of bedreigend inschat. Door dat proces te begrijpen, wordt het minder complex. Je hoeft jezelf niet direct te corrigeren en kunt eerst kijken: wat gebeurde hier eigenlijk? Daar ontstaat ruimte om net iets bewuster te kiezen.
Terug naar jezelf
Onder druk kom je doorgaans verder van jezelf af te staan. Alsof je wordt meegenomen door iets dat sneller en sterker is dan jij. Maar juist in het herkennen en begrijpen van die reacties zit een weg terug. En vanuit daar wordt het mogelijk om stap voor stap dichter te blijven bij hoe je eigenlijk wilt reageren.
Over Daphne
Daphne Feller is oprichter van BrainExplainers, waar ze inzichten uit de neurowetenschap vertaalt naar gedrag en dagelijkse keuzes. Met haar werk helpt ze mensen beter begrijpen wat er in hun brein gebeurt, in het bijzonder onder druk. In Wijzer dan je denkt maakt ze complexe breinprocessen toegankelijk en toepasbaar in het dagelijks leven.
Nervus Vagus Bundel
Vind de 'uit-knop' van jouw zenuwstelsel
• 3 kalmerende Nervus Vagus meditaties• Masterclass van 90 minuten
• E-book van 19 pagina's
Bestel nu voor €39,95
